Şanlıurfa Yapısal Güçlendirme

Şanlıurfa'da yapısal güçlendirme işine girişimiz çoğu zaman bir telefonla başlar: "Binada çatlaklar var", "üstüne kat çıkacağız", "kentsel dönüşüm için ne yapacağımızı bilmiyoruz." İlk cevabımız teklif değil, soru olur: binanın yaşı ne, projesi elde var mı, kolonlarda görünür hasar var mı, zemin katta dükkân için duvar kesilmiş mi. Çünkü güçlendirme bir malzeme satın alma işi değil; önce yapının bugünkü taşıma gücünü ölçüp sonra eksik olan kadarını geri kazandırma işidir. Ölçmeden yapılan güçlendirme, binaya yük eklemekten başka bir şey olmaz.

Merkezimiz Eskişehir. Şanlıurfa'da şubemiz ya da orada sürekli duran bir yerel ekibimiz yok; işi Eskişehir'den planlayıp ekibi ve ekipmanı sahaya götürüyoruz. Bunu baştan yazıyoruz, çünkü bin kilometreyi aşan bir mesafenin iş programına ve maliyete etkisi var; gizlenerek başlanan işler sonradan iki tarafı da zorluyor.

İşe binayı okumakla başlıyoruz

Şanlıurfa'nın yapı stoğu tek tip değil. Bir tarafta tarihi merkeze yakın, kalker taşından örülmüş yığma yapılar var; diğer tarafta son otuz kırk yılda hızla büyüyen yerleşim alanlarında yükselen betonarme apartmanlar. Bu ikisi farklı iş kalemi. Taş yığma bir yapıda betonarme mantığıyla iş yapmaya kalkarsanız yapıyı güçlendirmiş değil sertleştirmiş olursunuz; deprem sırasında ilk kırılan yer sizin müdahale ettiğiniz nokta olur. Bu yüzden ilk gezide taşıyıcı sistemi sınıflandırıyoruz: betonarme çerçeve mi, perdeli mi, yığma mı, karma mı.

Aynı gezide elle tutulur ne varsa not alıyoruz. Kolonlarda pas payı atmış, donatısı görünür bölgeler; kiriş uçlarında eğik çatlaklar; dolgu duvarlarda kapı ve pencere köşelerinden başlayan ayrılmalar; bodrumda nem; zemin katta sonradan kesilmiş duvarlar. Özellikle zemin katı dükkâna çevrilmiş binalarda sonuncusuyla sık karşılaşıyoruz: vitrin açmak için bölme duvar alınmış, bazen kolona yaslanmış asma kat eklenmiş. Bunlar yapının davranışını değiştiren müdahalelerdir.

Bölge, 2023 Şubat'ındaki depremlerden etkilenen iller arasındaydı. Gördüğümüz binaların bir kısmında görünür hasar olmasa bile mal sahibinde haklı bir tedirginlik var. Buna "merak etmeyin" demiyoruz; ölçüm yapıp sayıyla cevap veriyoruz. Sonuç bazen "bu bina düşündüğünüzden iyi durumda, güçlendirmeye gerek yok" da olabiliyor.

Yapıdan veri toplama: karot, donatı taraması, röleve

Güçlendirme projesini çizecek statik mühendisin elinde üç şey olmalı: betonun gerçek basınç dayanımı, taşıyıcı elemanlardaki donatının çapı ve düzeni, bir de yapının gerçek geometrisi. Üçünü de sahada biz topluyoruz.

Beton dayanımı için karot alıyoruz; kolondan ya da perdeden silindirik bir çekirdek çıkarıp laboratuvarda kırdırıyoruz. Yönetmelik, risk tespiti kapsamında her kattan en az üç numune ister. Numune yerlerini taşıyıcının en az zorlandığı bölgelerden ve donatıyı kesmeyecek şekilde seçiyoruz; yeri tarayıcıyla işaretliyor, delme sırasında su veriyor, çekirdek çıktıktan sonra boşluğu tamir harcıyla dolduruyoruz.

Donatı tespitinde iki yöntemi birlikte kullanıyoruz. Önce tarama cihazıyla donatının yerini, aralığını ve pas payını belirliyoruz. Sonra birkaç noktada sıyırma yapıp donatıyı gözle görüyoruz: çapı kumpasla ölçüyor, etriye sıklığına bakıyor, korozyon varsa kesit kaybını not ediyoruz. Cihaz donatının orada olduğunu söyler, çürüyüp çürümediğini söylemez. Nem alan bodrumlarda korozyon çıkabiliyor; bu, projeyi doğrudan değiştiren bir bulgu.

Üçüncü kalem röleve. Proje yoksa ya da bina projeye uymuyorsa kat planlarını, kolon ölçülerini ve açıklıkları yerinde ölçüp çiziyoruz. Eski yapılarda "projede var, sahada yok" durumu şaşırtıcı değil; eldeki eski projeye güvenerek metraj çıkarmıyoruz.

Rapor, proje, onay: taşıyıcıya projesiz dokunmuyoruz

Çok karışan bir konu var: kentsel dönüşüm kapsamındaki riskli yapı tespit raporu ile güçlendirme projesi aynı şey değil. Risk raporu, binanın riskli olup olmadığını belirleyen ve lisanslı kuruluşlarca hazırlanan bir belge. Güçlendirme projesi ise binanın nasıl iyileştirileceğini gösteren, statik hesapla üretilmiş ve onaylanması gereken bir proje.

Bizim rolümüz şu: raporun ve projenin dayandığı saha verisini üretmek, sonra onaylanmış projeyi uygulamak. Karotu biz alırız, donatıyı biz tespit ederiz, mantolamayı ya da perdeyi biz uygularız; ama "bu bina riskli değildir" ya da "şu kolon şu kadar sargılanırsa yeter" cümlesini kuran taraf projeyi imzalayan mühendistir.

Buradan çıkan kural net: kolon, kiriş, taşıyıcı perde ve temel üzerinde onaylı statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan hiçbir iş yapmıyoruz. Ne delik açıyoruz, ne kesiyoruz. Bazen "bir tek geçiş deliği, sen bilmez misin" cevabını alıyoruz. Biliyoruz; bilmediğimiz şey o kolonun o kesitte ne kadar yük taşıdığı ve deliğin denk geldiği yerde etriyenin durumu. Bu bilgi hesapla gelir, tahminle değil. Tescilli yapılarda ise koruma kurulu izni olmadan hiçbir müdahaleye başlamıyoruz.

Sahada uyguladığımız güçlendirme yöntemleri

Projeye göre değişmekle birlikte Şanlıurfa'daki betonarme binalarda en sık uyguladığımız kalemler şunlar:

• Betonarme kolon mantolaması: Mevcut kolonun etrafına donatı kafesi örülüp kesit büyütülür; filiz ekimiyle temele kadar inilir, döşeme delme ve temel açma işini de getirir.
• Betonarme perde ilavesi: Yatay yük kapasitesini artırmanın en etkili yolu. Aks seçimi mimari değil statik karardır; perde konulan yerde temel takviyesi de gerekir.
• Karbon fiber ile sargılama: Kesit büyütmenin mümkün olmadığı yerlerde. Yüzey hazırlığı ve köşe yuvarlatma sonucu belirler, kumaşın kendisi değil.
• Çelik kuşak ve çelik çerçeve: Belirli kolonlarda ya da açıklık geçilen kirişlerde; ıslak iş miktarını azaltır.
• Temel takviyesi: Mevcut temelin genişletilmesi ya da yeni tabla dökülmesi; toprak açma ve güvenlik tarafı ayrı planlama ister.
• Çatlak enjeksiyonu ve beton onarımı: Yapısal çatlaklarda epoksi enjeksiyon; korozyona uğramış bölgelerde temizlik, koruyucu ve tamir harcıyla kesitin geri kazandırılması.
• Dolgu duvar iyileştirmesi: Hasır çelik ve sıva ile bölme duvarların devrilmeye karşı bağlanması.

Hiçbiri tek başına "güçlendirme" değil; hangisinin nerede ve ne kadar uygulanacağı hesapla belirlenir. Perde ekleyeceğimiz akslarda dolgu duvarları elmas testereyle keserek, parça parça indirerek alıyoruz; kırıcıyla değil. Darbeli yıkım komşu taşıyıcılara titreşim yükler ve zaten güçlendirmeye muhtaç binada yeni çatlaklar açar.

Şanlıurfa'nın sıcağı, tozu ve taş dokusu işi nasıl değiştiriyor

Şanlıurfa'da yaz, uygulamanın kimyasını doğrudan etkiliyor. Kimyasal ankraj ve epoksi ürünlerinin çalışma süresi sıcakta ciddi biçimde kısalıyor; kartuşu deliğe sıktıktan sonra çubuğu yerleştirmek için elinizde çok az zaman kalıyor. Bu yüzden yaz aylarında ankraj ve enjeksiyonu günün erken saatlerine alıyor, malzemeyi gölgede bekletiyoruz. Mantolama ve perde betonunda ise kür öne çıkıyor: sıcaklık ve rüzgâr taze betonun yüzey suyunu hızla alır, bu da rötre çatlağı demektir. Döküm sonrası ıslak kür burada tercih değil, zorunluluk.

İkinci konu toz. Ankraj ve filiz ekiminde delik içinde kalan tozun yapışmayı düşürdüğünü sahada defalarca gördük; delik temizliğini basınçlı hava, tel fırça ve tekrar hava sırasıyla yapıyoruz. Karbon fiber uygulanacak yüzeylerde toz ve gevşek şerbet tabakası kalırsa kumaşın da anlamı kalmıyor.

Üçüncüsü taş yapılar. Eski dokudaki kalker taşı yığma binalarda güçlendirme bambaşka yürüyor. Çimento esaslı sert harçla derz doldurmak, taştan daha rijit bir malzemeyi araya sokmak demek ve taşı ezerek zarar veriyor. Uygun olan; özgün harçla uyumlu kireç esaslı çözümler, gerektiğinde taş değişimi, gergi ve bağlantı elemanlarıyla duvar bütünlüğünün sağlanması. Restorasyonda yaklaşımımız, koruma kurulunun ve restorasyon uzmanının çizdiği çerçevenin dışına çıkmamak.

Mantolama ve beton onarımı güçlendirmenin neresinde

Isı yalıtımı anlamındaki dış cephe mantolaması ile kolon mantolaması sık karıştırılıyor. Isı yalıtımı enerji performansını iyileştirir, taşıyıcı sisteme katkı vermez; kolon mantolaması ise donatılı beton kesit ilavesidir. Aynı binada ikisi de yapılacaksa sıralama önemli: önce taşıyıcı sistemdeki delme, kesme, ankraj ve döküm işleri biter, beton onarımları tamamlanır, sonra cephe kapatılır. Aksi halde yeni cepheyi güçlendirme için tekrar sökersiniz.

Beton onarımı da bir sıra işi. Donatısı paslanmış bir kolonu tamir harcıyla kapatıp boyamak sorunu görünmez yapar ama durdurmaz; doğrusu gevşek betonu kaldırmak, donatıyı pastan arındırmak, koruyucu uygulamak ve ancak ondan sonra kesiti geri kazandırmaktır. Kesit kaybı hesabı etkileyecek boyuttaysa iş artık onarım değil güçlendirmedir; kat ilavesi ya da fonksiyon değişikliği (konutun yurda, zemin katın depoya çevrilmesi) planlanıyorsa da yapı hasarsız olsa bile hesap yeni yükleme altında yenilenir.

Eskişehir merkezliyiz: mesafe, program ve bedelin hesabı

Eskişehir'den yürütmenin iki pratik sonucu var. Birincisi, sahaya inişleri toplu planlıyoruz: keşif, karot alımı, donatı tespiti ve röleve mümkünse aynı programda. İkincisi, uygulama başladığında ekip bölgede konaklıyor; iş programı kesintisiz blok halinde kurgulanıyor. Küçük işlerde bu mesafenin ekonomik olmadığını da açıkça söylüyoruz.

Bedele gelince: bu sayfada rakam yazmıyoruz, çünkü her binaya uyan bir fiyat listesi yok ve uydurma bir rakam yazmak müşteriyi yanıltmak olur. Hesabı belirleyen kalemler: güçlendirilecek taşıyıcı eleman sayısı ve kat adedi; mantolanacak kolonların metrajı; perde varsa temel işinin büyüklüğü; ankraj ve filiz ekimi adedi ile derinlikleri; beton ve donatı miktarı; kalıp ve iskele; delme-kesme metrajı; molozun çıkarılma yolu; binanın boş mu dolu mu olduğu; Eskişehir'den ulaşım, nakliye ve konaklama. Proje ve metraj belliyse kalem kalem, birim fiyatlı teklif çıkarıyoruz; belli değilse önce tespit aşamasını ayrı bir iş olarak konuşuyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Binamın güçlendirilmesi mi, yıkılıp yeniden yapılması mı gerekir?

Karar, ölçüm sonuçlarına ve maliyet karşılaştırmasına bakılarak veriliyor. Beton dayanımı çok düşük çıkan ve neredeyse tüm taşıyıcılara müdahale gerektiren binalarda güçlendirme, yeniden yapımla yarışamayacak kadar kapsamlı hale gelebiliyor. Sorunu belirli akslarda toplanan yapılarda ise daha hızlı ve daha az yıkıcı bir yol. Kararı veren şey binanın yaşı değil, sayısal sonuçlar.

Karot alınması binaya zarar verir mi?

Doğru yerden ve doğru çapta alındığında vermez. Numune yerini donatı tarayıcıyla belirliyoruz, donatıyı kesmiyoruz, kolonun uç bölgelerinden değil orta bölgesinden çalışıyoruz ve çekirdek çıktıktan sonra boşluğu dolduruyoruz. Zarar veren şey karot değil, rastgele delinen ve kapatılmayan deliklerdir.

Güçlendirme sürerken binada oturulabilir mi?

Bir kısmında oturulabiliyor, bir kısmında oturulamıyor. Yalnızca belirli dairelerde ve dış akslarda çalışılan işlerde bina kısmen kullanılabiliyor; kolon mantolaması ve perde ilavesi gibi döşeme delmeyi ve temele inmeyi gerektiren işlerde ilgili katların boşaltılması gerekiyor. Bunu iş programını çıkarırken baştan söylüyoruz.

Şanlıurfa'da şubeniz veya sürekli ekibiniz var mı?

Yok. Merkezimiz Eskişehir; Şanlıurfa'da şubemiz ya da orada duran bir ekibimiz bulunmuyor. Ekip ve ekipman işe göre bölgeye geliyor, iş süresince orada kalıyor. Bu yüzden programı önceden netleştirmek ve gidiş sayısını azaltmak iki tarafın da lehine.

Güçlendirme işi ne kadar sürer?

Süreyi belirleyen üç aşama var: tespit ve laboratuvar, proje ve onay, uygulama. Saha tespitleri genellikle birkaç günlük bir çalışma; laboratuvar ve projelendirme onay sürecine bağlı olarak haftalara yayılabiliyor. Uygulama süresi ise metrajla ilgili: kolon sayısı, perde adedi, temel işinin büyüklüğü. Onay gelmeden uygulama takvimi vermek gerçekçi olmuyor.

Mantolama yaptırırsam güçlendirmeye gerek kalmaz mı?

Isı yalıtımı anlamındaki cephe mantolaması binanın deprem performansını değiştirmez. Bu ikisi farklı işler; aynı binada yapılacaksa önce taşıyıcı sistemle ilgili tüm müdahaleler bitirilir, cephe en sonda kapatılır. Kolon mantolaması ise adı benzese de yalıtım değil, betonarme kesit ilavesidir.

Binanın projesi elimizde yok, yine de çalışabilir misiniz?

Evet, ama bir adım fazladan gerekiyor. Proje yoksa yapının rölevesini yerinde çıkarıyor, donatı tespitiyle mevcut düzeni belirliyoruz; bu veri seti olmadan güçlendirme projesi çizilemez. Projesi olan binalarda bile sahada doğrulama yapıyoruz.

İlgili hizmetler: Karot Delme, Beton Kesme, Asfalt Kesme.