Malatya Yapısal Güçlendirme

Malatya'da güçlendirme konuşulmaya başlandığında iş beton dökmekle değil, binayı okumakla başlıyor. Bize buradan gelen taleplerin büyük kısmında ilk soru şu oluyor: "Binamız güçlendirilir mi, yoksa yıkılıp yeniden mi yapılmalı?" Bu sorunun cevabını telefonda vermek mümkün değil. Cevap; yapının hangi yönetmelik döneminde inşa edildiğine, mevcut beton dayanımına, donatı düzenine, zemin durumuna ve binanın yıllar içinde ne kadar tadil edildiğine bağlı. Biz Dias Yapı olarak Malatya'daki işlerde bu zinciri sırayla yürütüyoruz: tespit, ölçüm, statik değerlendirme, proje, uygulama. Aradan bir halka atlanırsa yapılan şey güçlendirme değil, sadece masraf olur.

Malatya, 6 Şubat 2023 depremlerinden doğrudan etkilenmiş bir il. Bu, sahadaki iş tanımını değiştirdi. Artık karşımıza çıkan yapıların bir bölümü hasarsız görünüyor ama sahibi tedirgin; bir bölümünde gözle görülür çatlaklar var ama hasarın taşıyıcıya mı yoksa dolgu duvara mı ait olduğu belirsiz; bir bölümünde ise güçlendirme kararı zaten verilmiş, uygulayacak ekip aranıyor. Bu üç durumun her biri için yapılacak iş farklı. Aşağıda Malatya'da hangi işi nasıl ele aldığımızı, neyi yapmadığımızı ve fiyatın hangi kalemlerden çıktığını anlatıyorum.

Malatya'da güçlendirme işi neden teşhisle başlıyor

Bir binanın taşıyıcı sistemini güçlendirmek, o sistemin bugün ne kadar taşıdığını bilmeden yapılamaz. Malatya'da özellikle 2000 öncesi yapı stokunda projeye ulaşmak çoğu zaman mümkün olmuyor; ulaşılsa bile sahadaki bina projeye birebir uymuyor. Zemin katı dükkâna çevrilmiş, bölme duvarlar kaldırılmış, sonradan kat çıkılmış, balkon kapatılmış yapılar sık karşımıza çıkıyor. Bu yüzden ilk adım röleve: binanın gerçekte ne olduğunu ölçüp çizmek.

Röleveden sonra malzeme tarafı geliyor. Kolonlardan alınan karot numuneleriyle mevcut beton basınç dayanımı laboratuvarda belirleniyor, donatı tespit cihazıyla kolon ve kirişlerdeki demir çapı, adedi ve etriye sıklığı çıkarılıyor, pas payı sıyrılarak korozyon durumuna bakılıyor. Malatya'daki eski yapılarda en sık gördüğümüz iki problem şu: etriye aralığının çok geniş olması ve etriye kancalarının 135 derece yerine 90 derece bükülmüş olması. Bu iki detay, kolonun deprem anında sünek davranıp davranamayacağını doğrudan belirliyor ve ikisi de ancak yerinde açılıp bakılarak anlaşılıyor.

Zemin tarafı da bu aşamada devreye giriyor. Malatya'nın ova kesimindeki alüvyon zeminlerle, yamaç ve eteklerdeki daha sıkı zeminlerin yapıya yansıması aynı değil. Aynı yaştaki iki bina, birkaç kilometre arayla farklı davranabiliyor. Bu nedenle zemin etüdü raporu olmayan yapılarda güçlendirme kararını sadece üst yapı verilerine dayandırmıyoruz.

Risk raporu ile güçlendirme kararı aynı şey değil

Malatya'da en çok karıştırılan konu bu. Kentsel dönüşüm kapsamındaki riskli yapı tespit raporu, binanın yıkılıp yeniden yapılması için idari bir süreç başlatır; binanın nasıl güçlendirileceğini anlatmaz. Güçlendirme kararı ise mevcut yapının deprem yönetmeliğine göre performansının hesaplanmasıyla, yani ayrı ve daha kapsamlı bir statik değerlendirmeyle verilir. Bir bina hem "riskli" çıkabilir hem de teknik olarak güçlendirilebilir olabilir; tersi de mümkün.

Biz bu ayrımı en baştan net söylüyoruz, çünkü mal sahibi için sonuç çok farklı: yıkım kararında iş kontrollü yıkım ve yeniden inşa hattına giriyor, güçlendirme kararında ise bina içinde oturulurken ya da geçici boşaltmayla uygulama yapılıyor. Malatya'da çok katlı ve çok bağımsız bölümlü apartmanlarda kat malikleri arasında karar birliği sağlanması, teknik kısımdan daha uzun sürebiliyor. Süreci planlarken bunu da hesaba katmak gerekiyor.

Taşıyıcı elemana onaysız dokunulmaz

Bu, üzerinde pazarlık yapmadığımız tek kural. Kolon, kiriş, taşıyıcı perde ve temel üzerinde; onaylı statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan hiçbir işlem yapmıyoruz. Ne karot alıyoruz, ne kesme yapıyoruz, ne delik açıyoruz, ne mantolama sarıyoruz. Bunun sebebi bürokratik değil, teknik: taşıyıcı bir elemanda yapılan yanlış konumlu tek bir müdahale, binanın deprem davranışını iyileştirmek yerine bozabilir. Yerinde dökme perde eklerken perdenin planda nereye geleceği, binanın burulma davranışını belirler; yanlış yere konan bir perde binayı depremde daha kötü hale getirir.

Malatya'dan "sadece şu kolonu kalınlaştırın, projeye gerek yok" diye gelen talepler oluyor. Bu işi almıyoruz ve sebebini açıklıyoruz. Projesi olmayan müşteriye, çalıştığı ya da bulacağı statik proje müellifiyle süreci nasıl kuracağını anlatıyoruz; proje geldiğinde uygulama tarafında biz varız. İşin bölünmesinde sakınca yok, sıranın bozulmasında var.

Sahada uyguladığımız güçlendirme yöntemleri

Hangi yöntemin seçileceği projeden çıkar, bizim tercihimizden değil. Malatya'daki betonarme yapı stokunda karşımıza en sık çıkan uygulamalar şunlar:

• Betonarme perde ilavesi: Mevcut çerçeve içine, temelden çatıya kadar sürekli yeni perde duvar eklenmesi. Yatay yük taşıma kapasitesini en çok artıran yöntem, ama temel takviyesi gerektirdiği için en çok kazı ve en çok iş kaybı olan yöntem de bu.
• Kolon mantolaması: Mevcut kolonun etrafına yeni donatı kafesi örülüp beton veya özel harçla sarılması. Kesit büyür, sargı etkisi artar, süneklik iyileşir. Kat yüksekliği ve kullanım alanı buna göre değişir.
• Lifli polimer (karbon fiber) sargı: Kesiti neredeyse hiç büyütmeden kolonun sargı kapasitesini artırmak için kullanılır. Her problemin çözümü değildir; eğilme yetersizliği olan bir elemanda tek başına yeterli olmaz.
• Çelik çaprazlı çerçeve: Özellikle iş yeri ve kamu yapılarında, pencere düzenini korumak gerektiğinde tercih edilir. Ankraj detayı bu yöntemde işin kalbidir.
• Temel güçlendirme ve mevcut betona ankraj: Yeni eklenen düşey elemanların yükünü zemine aktarabilmek için temelin genişletilmesi, epoksi ankrajlarla eski-yeni beton birleşiminin sağlanması.

Bu işlerin hepsinde ortak nokta, mevcut betonun yüzeyinin uygun şekilde hazırlanması. Eski beton yüzeyi pürüzlendirilmeden dökülen yeni beton, ayrı bir katman gibi davranır ve beklenen katkıyı vermez. Uygulamanın görünmeyen ama sonucu belirleyen kısmı burasıdır.

İki farklı "mantolama": Malatya'da en sık düzelttiğimiz yanlış anlaşılma

Telefonda "mantolama yaptıracağız" denildiğinde ilk işimiz hangisinden bahsedildiğini netleştirmek. Çünkü Türkiye'de bu kelime iki ayrı işi anlatıyor:

• Isı yalıtımı mantolaması: Dış cepheye yalıtım levhası uygulanması. Isıtma giderini ve yoğuşmayı ilgilendirir, binanın deprem dayanımına katkısı yoktur.
• Kolon mantolaması: Taşıyıcı elemanın kesitinin büyütülerek güçlendirilmesi. Statik proje gerektirir, enerji faturasıyla ilgisi yoktur.

Malatya'da deprem sonrası yapılan bazı cephe yenilemelerinde, dıştan yalıtım yapıldığı için binanın "güçlendirilmiş" sayıldığı yönünde bir algı oluşabiliyor. Böyle bir şey yok. Bunun tersi de doğru: güçlendirme yapılan bir binada cephe zaten söküleceği için, ısı yalıtımını aynı iş programına almak mantıklı olur ve iskele masrafı ikiye bölünmez. Biz iki işi ayrı ayrı anlatıp, sıralamayı buna göre kuruyoruz.

Beton onarımı nerede biter, güçlendirme nerede başlar

Her çatlak güçlendirme gerektirmez. Malatya'da özellikle deprem sonrası yapılan gözlemlerde, dolgu duvarlardaki çapraz çatlaklar ile taşıyıcı elemanlardaki hasar birbirine karıştırılıyor. Sıva çatlağı, dolgu duvar çatlağı ve kolon-kiriş birleşim bölgesindeki hasar tamamen farklı şeyler. Birincisi kozmetik, ikincisi onarımla kapanır, üçüncüsü ciddi bir uyarıdır.

Beton onarımı tarafında sahada yaptığımız işler: korozyona uğramış donatının açılıp temizlenmesi ve pasivasyon uygulaması, kaybolan kesitin tamir harcıyla geri kazanılması, çatlaklara epoksi enjeksiyonu, pas payı yetersiz yüzeylerin yeniden oluşturulması. Bunlar yapının mevcut kapasitesini korumaya yöneliktir; kapasiteyi artırmaz. Kapasite artışı gerekiyorsa yukarıdaki güçlendirme yöntemlerinden birine geçilir. Bu sınırı müşteriye baştan çizmezsek, onarım yaptırıp güçlendirdiğini sanan bir yapı sahibi ortaya çıkıyor. En sevmediğimiz durum bu.

Battalgazi'nin yığma ve tarihi dokusunda iş nasıl değişir

Malatya, eski yerleşimi ile yeni şehri ayrı olan bir il. Battalgazi tarafındaki eski doku ile Yeşilyurt ve çevresindeki yeni betonarme stok, teknik olarak aynı işi anlatmaz. Yığma ve kagir yapılarda kolon-kiriş yoktur; yük duvarların kendisiyle taşınır. Dolayısıyla betonarme için geliştirilmiş güçlendirme yöntemlerinin çoğu buraya doğrudan uygulanamaz. Yığmada iş; duvar bütünlüğünün sağlanması, döşeme-duvar bağlantısının kurulması, gerektiğinde enjeksiyon ve hasır donatılı sıva takviyesi, çatı yükünün duvarlara dengeli aktarılması etrafında döner.

Tescilli ya da tescile yakın nitelikteki yapılarda ise ayrı bir kural devreye girer: müdahale, koruma kurulu onayına ve hazırlanan restorasyon projesine bağlıdır. Özgün malzemeyle uyumsuz bir harç kullanmak, taş yapıda çimento esaslı ürünle iş yapmak, uzun vadede yapıya zarar verir. Biz bu tür yapılarda ancak onaylı proje ve ilgili idarenin izniyle çalışıyoruz; izinsiz iş yapılan bir şantiyeye ekip göndermiyoruz. Malatya'daki tarihi yapı işlerinde sürecin uzun olmasının sebebi de budur ve bunu baştan söylemek gerekir.

Eskişehir merkezliyiz, Malatya'da nasıl çalışıyoruz

Açık yazıyorum: firmamızın merkezi Eskişehir'dedir ve Malatya'da şubemiz, sürekli görev yapan yerel ekibimiz yoktur. Malatya işlerine ekibimiz ve ekipmanımız Eskişehir'den hareket eder. Aradaki mesafe yaklaşık bin kilometreye yakındır; bu, işin planlanmasını doğrudan etkiler.

Pratikte şu anlama geliyor: Malatya'ya "bugün arayın yarın gelelim" diyemiyoruz. Bunun yerine iş programını toplu kuruyoruz. Önce keşif ve tespit aşamasını, mümkünse tek seferde ve eksiksiz yapıyoruz; numune alma, ölçüm ve röleve işlerini aynı ziyarete sıkıştırıyoruz. Uygulama aşamasında ekip sahada konaklamalı çalışır, iş bitene kadar bölgeden ayrılmaz. Bu yüzden küçük hacimli tek elemanlık işlerde ulaşım ve konaklama maliyeti işin kendisine oranla yüksek kalır; böyle durumlarda müşteriye açıkça söyleriz. Yakın bölgede bir başka işimiz varsa programı birleştirmek mümkün olur, yoksa dürüst cevap "bu iş bizim için verimli değil" olur.

Malatya'da güçlendirme fiyatı neye göre belirlenir

Bu sayfada rakam bulamayacaksınız, çünkü tespit yapılmadan verilen rakamın karşılığı yok. Fiyatın çıktığı kalemleri ise açıkça yazabilirim:

• Güçlendirilecek eleman sayısı ve yöntemi: Perde ilavesi mi, kolon mantolaması mı, lifli polimer mi? Metraj buradan çıkar.
• Temel müdahalesi olup olmaması: Kazı, su durumu ve mevcut temele ankraj gerekiyorsa iş kaleminin ağırlığı belirgin şekilde artar.
• Binanın boşaltılıp boşaltılmayacağı: İçinde yaşanan binada çalışma; toz kontrolü, iş güvenliği ve çalışma saati kısıtı getirir, süreyi uzatır.
• Kat adedi ve erişim: Dar sokak, iskele kurulum zorluğu, malzeme taşıma mesafesi doğrudan işçilik süresine yansır.
• Tespit ve laboratuvar kalemleri: Karot alımı, numune deneyleri, donatı tespiti ayrı kalemlerdir ve uygulamadan bağımsız olarak yapılması gerekir.
• Eskişehir–Malatya ulaşımı ve konaklama: Yukarıda anlattığım nedenle bu kalem teklifte ayrı gösterilir, işin içine gizlenmez.

Teklifi, statik proje eldeyken metraj üzerinden çıkarıyoruz. Proje yoksa verdiğimiz şey teklif değil, sürecin nasıl işleyeceğine dair yol haritası olur. İkisini birbirine karıştırmıyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Malatya'daki binamız güçlendirilebilir mi, nasıl anlarız?

Kesin cevap ancak mevcut yapı performans değerlendirmesiyle verilir. Bu değerlendirme; röleve, beton dayanımı ve donatı tespiti verileriyle yapılan hesabı içerir. Sonucunda binanın hedeflenen performans seviyesine güçlendirmeyle ulaşıp ulaşamayacağı, ulaşacaksa hangi elemanlara müdahale edileceği çıkar. Gözle bakarak ya da fotoğraftan "güçlendirilir" demek mümkün değil.

Kentsel dönüşüm risk raporu aldık, doğrudan güçlendirmeye geçebilir miyiz?

Hayır. Risk raporu binanın riskli olduğunu ortaya koyar, güçlendirmenin nasıl yapılacağını söylemez. Güçlendirme için ayrıca statik proje hazırlanması ve ilgili idarenin onayından geçmesi gerekir. Bu iki belge farklı amaçlara hizmet eder ve biri diğerinin yerine geçmez.

Bina boşaltılmadan güçlendirme yapılabilir mi?

Yöntem ve kapsama bağlı. Sadece belirli kolonların sarılması gibi sınırlı işlerde, bölüm bölüm çalışılarak binada oturulmaya devam edilebildiği oluyor. Temel takviyesi ve perde ilavesi gibi kapsamlı işlerde, en azından çalışılan katın ve bağlantılı bölümlerin boşaltılması gerekiyor. Bu kararı statik proje müellifi ile birlikte veriyoruz, tek başımıza vermiyoruz.

Cephe mantolaması binanın depreme dayanımını artırır mı?

Artırmaz. Isı yalıtımı mantolaması cephede yapılan bir kaplama işidir, taşıyıcı sisteme katkısı yoktur. Deprem dayanımı ile ilgili olan uygulama, kolon mantolaması gibi taşıyıcı elemanın kesitini ve donatısını değiştiren işlemlerdir. İkisinin adının benzemesi işleri karıştırıyor.

Karot almak binaya zarar verir mi?

Numune yeri ve adedi projeye ya da değerlendirme yapan mühendisin talimatına göre belirlendiğinde, alınan numunenin taşıyıcı kapasiteye etkisi ihmal edilebilir düzeyde kalır ve delik uygun tamir harcıyla kapatılır. Sorun, rastgele yerden ve fazla sayıda numune alınmasında çıkar. Bu yüzden karot yerlerini kendi başımıza seçmiyoruz.

Malatya'da sürekli bir ekibiniz var mı, acil durumda gelir misiniz?

Malatya'da şubemiz veya sürekli ekibimiz yok; işler Eskişehir'den planlanıyor. Bu nedenle saha programına göre müdahale sözü vermiyoruz. Keşif için gün belirliyor, uygulama işini ise ekibin bölgede kesintisiz kalacağı bir program içinde yürütüyoruz. Acil hasar tespiti gereken durumlarda, doğrusu yerel resmi birimlere ve bölgedeki yetkili mühendislere başvurmanızdır; bunu söylemekten çekinmiyoruz.

Tarihi bir yapımız var, restorasyonla birlikte güçlendirme yapılabilir mi?

Yapılabilir, ancak bu iş onaylı restorasyon projesi ve ilgili koruma kurulu izni olmadan başlamaz. Yığma ve taş yapılarda kullanılacak harç ve malzemenin özgün dokuyla uyumlu olması gerekir; betonarme mantığıyla yapılan bir müdahale yapıya kalıcı zarar verir. Böyle işlerde süreç, izin aşaması nedeniyle betonarme güçlendirmeye göre belirgin biçimde uzun sürer.

İlgili hizmetler: Karot Delme, Beton Kesme, Asfalt Kesme.