Van Yapısal Güçlendirme

Van'da yapısal güçlendirme talebi bize genellikle iki yoldan geliyor. Ya bir apartmanda kolon dibinde çatlak görülmüş, yönetim ne yapacağını bilemeyip fotoğraf yollamış oluyor; ya da riskli yapı süreci çoktan başlamış, elde bir rapor var ama raporun ne dediği anlaşılmamış oluyor. İkisinde de ilk işimiz aynı: binaya dokunmadan önce binayı okumak. Merkezimiz Eskişehir'de. Van'da şubemiz yok, orada oturan sabit bir ekibimiz de yok; bunu baştan yazıyoruz çünkü Van'a kurduğumuz çalışma düzeni farklı işliyor. İki şehir arası karayoluyla 1.300 kilometrenin üzerinde ve bu mesafe "gelip bakalım, sonra bir daha geliriz" mantığını baştan bozuyor. Onun yerine tespit, ölçüm ve numune alma işini tek saha programında topluyor, laboratuvar ve proje aşamasını merkezde yürütüyor, uygulamaya ancak proje kesinleştikten sonra ekip çıkarıyoruz.

Van'da işe binayı okuyarak başlıyoruz

Güçlendirme, kolon kalınlaştırma işi değil; bir teşhis zincirinin son halkası. Van'da bir binaya ilk gidişimizde yaptığımız şey yıkım değil, tespit. Önce mimari ve statik proje var mı ona bakıyoruz. Eski yapılarda proje çoğu zaman ya bulunamıyor ya da uygulamayla tutmuyor; kâğıttaki kolon ile duvarın içindeki kolon aynı yerde çıkmıyor. O zaman mevcut durumu biz çıkarıyoruz: her kolonun yeri, kesiti, kiriş açıklıkları ve perde duvarların konumu tek tek ölçülüyor.

Sonra binanın hikâyesini soruyoruz. Zemin katta dükkân açmak için duvar kaldırılmış mı, sonradan kat çıkılmış mı, çatıya su deposu eklenmiş mi, bodrumda su var mı. Van gibi kışı uzun bir yerde bodrum rutubeti konfor sorunu değil; donatının paslanması ve beton örtüsünün kabarması demek. Bu cevaplar nereden numune alacağımızı belirliyor. Sahadaki ilk gün çoğunlukla toz bile çıkarmadan geçiyor.

Bu aşamada söylediğimiz şey net: binanın güçlendirilip güçlendirilemeyeceğini bugün söyleyemeyiz. Bazı binalarda güçlendirme teknik olarak mümkün olsa bile gereken imalat yenilemeye yaklaşıyor ve doğru cevap güçlendirme olmuyor. Bunu tespit bitmeden söylemek dürüst olmaz.

Van yapı stoğu: 2011 öncesi ve sonrası ayrımı

Van'da yapı stoğunu tek parça düşünmek yanlış olur. 2011 Van ve Erciş depremlerinden sonra şehirde geniş çaplı bir yeniden yapılaşma yaşandı; İpekyolu, Tuşba ve Edremit taraflarında o dönemden sonra yükselen bloklar güncel yönetmelik anlayışına göre projelendirilmiş yapılar. Bunlarda karşımıza çıkan sorun genelde taşıyıcı sistemin kurgusu değil, uygulama kusuru oluyor: eksik sıkıştırılmış beton, ayrışma, tutmamış pas payı.

Asıl konu, o tarihten önce yapılmış ve ayakta kalmış stok. Bir yapının ayakta kalmış olması, bir sonraki depremde aynı davranışı göstereceği anlamına gelmiyor; deprem taşıyıcı sistemde gözle görülmeyen kalıcı yorulmalar bırakabiliyor. Bu binalarda özellikle şunlara bakıyoruz:

• Kolon-kiriş birleşim bölgelerinde sıva altında kapatılmış eski çatlaklar
• Etriye sıklaştırması yapılmamış kolon uçları — eski uygulamalarda çok yaygın
• Yumuşak kat etkisi: zemini dükkân ya da otopark, üstü dolgu duvarla kapatılmış bloklar
• Pencere altı duvarların oluşturduğu kısa kolonlar
• Sonradan yapılmış kat ilaveleri ve bunların taşıyıcıya bindirdiği ek yük

Beton dayanımı, donatı ve karot: teşhisin sayısal tarafı

Gözle inceleme yön verir ama karar vermez. Güçlendirme projesinin girdisi sayıdır: mevcut betonun basınç dayanımı, donatının çapı ve aralığı, beton örtü kalınlığı, kolon kesitlerinin gerçek ölçüsü. Bunun için binadan karot numunesi alıyor, donatı tarama cihazıyla çelik düzenini çıkarıyor, gerektiğinde sıyırma yapıp donatıyı doğrudan görüyoruz.

Karot alımının kendisi de projeye bağlı bir iş. Numuneyi kolonun herhangi bir yerinden almak olmaz; donatıyı kesmeyecek, kesitin kritik bölgesine denk gelmeyecek noktalar seçilir. Sayı ve dağılım, yönetmeliğin öngördüğü bilgi düzeyine göre belirlenir; tek numuneyle bina hakkında karar verilmez. Aldığımız yerleri saha programına göre tamir harcıyla kapatıyoruz; açık bırakılan delik o kolonda kesit kaybı demektir.

Numuneler laboratuvara gidiyor, sonuç geldikten sonra binanın mevcut performansı hesaplanıyor. Bu hesap çıkmadan ne yöntem seçilebilir ne de gerçekçi bir bedel konuşulabilir.

Riskli yapı raporu ile güçlendirme projesi aynı şey değil

En sık karşılaştığımız karışıklık burada. "Riskli yapı raporu aldık, siz güçlendirin" cümlesi teknik olarak eksik. Riskli yapı tespiti, binanın mevcut durumunu ölçüp sonuca bağlayan ayrı bir süreçtir ve yetkilendirilmiş kuruluşlarca yapılır. Güçlendirme projesi ise ayrı bir mühendislik çalışması: hangi elemanın nasıl büyütüleceğini, hangi perdenin nereye ekleneceğini hesaplayan ve çizen proje.

Arada bir de karar aşaması var. Riskli çıkan bir yapıda malikler, mevzuatın çizdiği çerçevede güçlendirme ile yenileme arasında bir yol seçiyor. Biz bu kararın yerine geçmiyoruz, sayısal zeminini kuruyoruz: "bu binada güçlendirme şu ölçüde imalat gerektirir, şu kadar kullanım alanı kaybettirir, binanın şu süre boşaltılmasını gerektirir" diyebiliyoruz. Van'daki apartmanlarda bu tabloyu görmek çoğu zaman kat malikleri arasındaki tartışmayı da bitiriyor.

Güçlendirme yöntemleri: hangi binada neyi seçiyoruz

Uyguladığımız yöntem, binanın mevcut sistemine ve tespit sonuçlarına göre değişiyor. Tek bir yöntemi her binaya uygulamak, aslında yöntem seçmemek demek. Sahada en çok karşımıza çıkan seçenekler:

• Betonarme perde ilavesi: Yeni perde duvarların mevcut sisteme ankrajlanarak eklenmesi. Yatay yükte en belirleyici çözüm, ama temele kadar inmesi gerekir; sadece üst katlara perde koymak fayda etmez.
• Kolon mantolaması: Mevcut kolonun etrafına donatı kafesi örülüp kesitin büyütülmesi. Alan kaybı yaratır, bunu maliklere baştan söylüyoruz.
• Lifli polimer (FRP) sargı: Kesit büyütmenin mümkün olmadığı noktalarda kolon sargılama. Yüzey hazırlığı ve yapıştırıcının uygulama sıcaklığı kritiktir.
• Çelik çaprazlı çerçeve: Kullanımı sürdürerek rijitlik kazandırmak gereken ticari ve kamu yapılarında.
• Dolgu duvar düzenlemesi: Bazen en kritik müdahale eklenen bir şey değil, kaldırılan bir şeydir; kısa kolon oluşturan duvarlar gibi.

Burada bir kelime karışıklığını da düzeltelim: "mantolama" iki ayrı işin adı olarak kullanılıyor. Bizim yaptığımız işlerden biri ısı yalıtımı amaçlı dış cephe mantolaması, diğeri kolon mantolaması, yani taşıyıcı kesit büyütme. Van gibi ısıtma sezonu uzun bir şehirde ikisi çoğu zaman aynı binada gündeme geliyor ve sıralama önemli: güçlendirme imalatı bitmeden cephe yalıtımı yapılmaz, yoksa yeni cephe ankraj ve perde imalatı için tekrar sökülür.

Güçlendirmenin ayrılmaz parçası beton onarımı. Paslanmış donatının açığa çıkarılması, pasın mekanik temizliği, koruyucu uygulanması ve kesit kaybının tamir harcıyla geri kazandırılması yapılmadan üzerine imalat bindirmek, kusuru kapatmaktan öteye gitmez. Van'ın donma-çözülme döngüsünde onarılmamış bir yüzey birkaç kışta yeniden kabarır.

Yığma yapılar, taş binalar ve restorasyon tarafı

Van, betonarme stoğun yanında taş ve yığma yapı geleneği olan bir şehir. Kırsal yerleşimlerde ve tescilli yapılarda karşımıza çıkan sistem betonarme mantığıyla ele alınamaz. Yığma yapıda kolon yoktur; yükü duvarın kendisi taşır. Dolayısıyla "duvarı keselim kapı açalım" cümlesi, betonarmede kolon kesmekle aynı ağırlıktadır.

Bu yapılarda iş farklı yürüyor: derz boşalmalarının uygun harçla doldurulması, duvar içi boşluklara enjeksiyon, kat ve çatı seviyelerinde hatıl oluşturulması, döşeme-duvar bağlantısının kurulması. Tescilli yapılarda ise malzeme seçimi, uygulama yöntemi ve müdahale sınırı koruma kurulunun onayına bağlıdır; kurul kararı olmadan hiçbir imalata başlamayız.

Restorasyonda en çok uyardığımız konu çimento esaslı malzemenin yanlış kullanımı. Tarihi taş ve kerpiç dokuda yapıdan daha sert ve geçirimsiz bir harç kullanmak nemi malzemenin içine hapseder, yapıyı korumak yerine bozar; Van'ın kış koşullarında sonucu birkaç sezonda yüzeyde görülür.

Van kışı, mesafe ve bedelin nasıl hesaplandığı

Van'ın rakımı yüksek; göl çevresindeki yerleşimler bile 1.600 metrenin üzerinde bir kotta. Kış uzun, gece sıcaklıkları uzun süre sıfırın altında kalıyor ve bu, güçlendirme takvimini doğrudan belirliyor. Epoksi esaslı ankraj kimyasalları, tamir harçları ve FRP yapıştırıcılarının hepsinin teknik föyünde yazan bir uygulama sıcaklığı alt sınırı vardır. O değerin altında yapılan ankraj görüntüde sağlam durur ama beklenen çekme dayanımını vermez. Yeni dökülen beton da ilk saatlerde donarsa dayanımını kazanamaz.

Bu yüzden kimyasal bağlantı ve beton dökümü gerektiren işleri uygun sezona alıyor, zorunlu hallerde ısıtmalı ortam ve örtüyle çalışıp bunun ayrı bir iş kalemi olduğunu baştan yazıyoruz. Kışın rahatlıkla yapılabilen işler de var: tespit, karot alma, donatı taraması, proje ve onay süreçleri. Kışı teşhis ve projeye ayırıp imalatı havanın açtığı döneme planlamak çoğu zaman hem daha sağlıklı hem daha az maliyetli oluyor.

Bu sayfada rakam vermiyoruz, çünkü elimizde Van'a ait bir liste fiyat yok; olmayan bir rakamı yazmak yanıltmaktan başka işe yaramaz. Bedel şu kalemlerden çıkıyor:

• Tespit: karot numune sayısı, taranacak eleman adedi, laboratuvar deney bedelleri
• Proje: mevcut yapının rölövesi, performans analizi, güçlendirme projesi ve onay süreci
• İmalat miktarı: manto yapılacak kolon adedi ve kesit artışı, eklenecek perde alanı, temel imalatının derinliği
• Malzeme: beton ve donatı miktarı, kimyasal ankraj adedi, kullanılacaksa FRP metrekaresi
• Erişim ve hazırlık: iskele, mevcut kaplamaların sökümü, moloz tahliyesi, çalışma alanının kapatılması
• Mesafe kalemi: Eskişehir'den Van'a ekip ve ekipman sevki, konaklama, iş süresince kalış — bunu ayrı gösteriyoruz, gizlemiyoruz

Bu kalem yüzünden Van'daki küçük işlerde zaman zaman "bunu yerinde çözmek daha mantıklı" dediğimiz oluyor; asıl sorun, mesafeyi görmezden gelip yarım kalan bir şantiye bırakmak olurdu.

Statik proje ve yapı denetim onayı olmadan taşıyıcıya dokunmuyoruz

Üzerinde pazarlık yapmadığımız tek kural bu. Kolon, kiriş, taşıyıcı perde ve temel binanın ayakta durmasını sağlayan elemanlardır. Bu elemanlarda kesit küçültmek, delik açmak, boşluk bırakmak ya da yeni eleman eklemek; ilgili mühendislik hesabı yapılmadan, onaylı statik proje ve yapı denetim onayı bulunmadan yapılamaz. Taşıyıcı perdede tesisat için açılacak tek bir geçiş bile projeye işlenmelidir.

Van'dan gelen taleplerin bir kısmı doğrudan bu sınırın içine düşüyor: dükkân genişletmek için kolon kaldırma, iki daireyi birleştirmek için perde duvar kesme, sonradan asansör boşluğu açma. Bunlar mümkün olabilir, ama proje ve onay üzerinden mümkün olur; telefonda verilen "bir şey olmaz" cevabıyla değil. Böyle bir talepte yaptığımız şey işi geri çevirmek değil, sırayı kurmak: önce tespit, sonra proje, sonra onay, en son imalat.

Geçici destekleme planı olmadan da hiçbir taşıyıcı elemana müdahale etmiyoruz. Mantolama için kolon dibi açıldığında o kolonun yükü o anda başka bir yere aktarılmış olmalı; bu projede yazılı bir aşamadır ve atlandığında sonucu geri dönüşü olmayan bir olaydır.

Sık Sorulan Sorular

Van'da şubeniz var mı, işi kim yapıyor?

Van'da şubemiz ve sabit ekibimiz yok; merkezimiz Eskişehir'de ve işleri buradan çıkan kendi ekibimizle yürütüyoruz. Bu yüzden tespit, ölçüm ve numune almayı tek saha programında topluyor, proje aşamasını merkezde tamamlıyoruz. Mesafeye bağlı kalemleri teklifte ayrı gösteriyoruz.

Binamın güçlendirilip güçlendirilemeyeceğini nasıl anlarım?

Gözle bakarak anlaşılmaz. Beton basınç dayanımının karot numunesiyle ölçülmesi, donatı düzeninin taranması, kesitlerin yerinde ölçülmesi ve bu verilerle performans analizi yapılması gerekir. Analiz sonucunda bazı binalarda güçlendirme teknik olarak mümkün olur ama gereken imalat yenilemeye yaklaşır; o zaman doğru cevap güçlendirme olmayabilir. Kararı ölçüm sonuçları verir.

Karot alınması binaya zarar verir mi?

Doğru planlandığında vermez. Noktalar donatıyı kesmeyecek şekilde seçilir, sayısı yönetmeliğin öngördüğü bilgi düzeyine göre belirlenir, alınan yerler saha programına göre tamir harcıyla kapatılır. Zarar, rastgele nokta seçilmesinden ve deliklerin açık bırakılmasından doğar.

Güçlendirme sırasında binada oturmaya devam edebilir miyiz?

Kapsama bağlı. Sadece belirli kolonlarda manto ve beton onarımı yapılacaksa kat kat programlanarak kısmi kullanımla ilerlenebiliyor. Temele inen perde ilavesi ve bodrum kazısı gibi geniş kapsamlı işlerde binanın tamamen ya da bölüm bölüm boşaltılması gerekir. Bunu imalat programıyla birlikte yazıyoruz.

Kışın Van'da güçlendirme yapılabilir mi?

İşin cinsine göre değişir. Tespit, karot alma, donatı taraması, rölöve ve proje çalışmaları kışın rahatlıkla yapılır. Ancak beton dökümü, kimyasal ankraj ve FRP yapıştırma gibi işlerin sıcaklık alt sınırı vardır; bu sınırın altında yapılan uygulama beklenen dayanımı vermez. Zorunlu hallerde ısıtmalı ortam kurulur, bu da ayrı bir iş kalemidir.

Isı yalıtımı mantolaması deprem güvenliğini artırır mı?

Artırmaz; o iş ısı kaybıyla ilgilidir. Deprem güvenliği için yapılan iş kolon mantolamasıdır, yani taşıyıcı kesitin büyütülmesi, ve ancak statik projeye göre yapılır. Sıralama da önemlidir: önce güçlendirme imalatı biter, cephe yalıtımı sonra yapılır.

Riskli yapı raporumuz var, doğrudan imalata başlayabilir miyiz?

Hayır. Riskli yapı raporu binanın mevcut durumunu ortaya koyan bir tespit belgesidir, güçlendirmenin nasıl yapılacağını söylemez. İmalat için ayrıca onaylı bir güçlendirme statik projesi ve yapı denetim onayı gerekir. Bu belgeler tamamlanmadan taşıyıcı sisteme dokunulan bir işi üstlenmiyoruz.

İlgili hizmetler: Karot Delme, Beton Kesme, Asfalt Kesme.