Kayseri Yapısal Güçlendirme

Kayseri'den gelen taleplerin çoğu "şu kolonu kalınlaştırsanız yeter" ya da "binaya karbon sarsanız iş biter mi" cümlesiyle başlıyor. Biz işe o cümleden başlamıyoruz. Bir yapının taşıyıcı sistemine dokunmadan önce o sistemin bugün gerçekte ne taşıdığını, betonun ölçülmüş dayanımını, donatının yerini ve korozyon durumunu bilmek zorundayız. Yapısal güçlendirme bizim için tek başına bir imalat kalemi değil; tespit, ölçüm, statik proje ve uygulama sırasıyla ilerleyen bir zincirin son halkası. Aşağıda Kayseri'de bu zinciri nasıl kurduğumuzu, hangi noktada durup rapor beklediğimizi, hangi işi kabul etmediğimizi ve merkezi Eskişehir'de olan bir ekibin bu ilde nasıl çalıştığını anlattık.

Kayseri'de bir binaya dokunmadan önce yaptığımız iş

İlk gidişimizde elimizde matkap olmaz; fotoğraf makinesi, metre, donatı tarama cihazı ve varsa binanın eski projesi olur. Sorduğumuz sorular hep aynı: bina hangi yıl yapıldı, projesi duruyor mu, taşıyıcı sistem betonarme çerçeve mi, perdeli mi, yoksa yığma mı? Kat adedi sonradan artırılmış mı? Zemin katta dükkân açmak için kolon kesilmiş, perde delinmiş, merdiven kaldırılmış mı? Kayseri'nin eski konut dokusunda ve sanayi çevresindeki yapı stokunda bu tür sonradan yapılmış müdahaleler en sık karşılaştığımız problem.

Ardından mevcut durumu ölçerek çıkarıyoruz: kolon ve kiriş kesitleri, aks aralıkları, döşeme kalınlığı, dolgu duvar düzeni, kat yükseklikleri. Bu ölçüm, statik projeyi yapacak mühendise "mevcut yapı" olarak vereceğimiz veridir. Deprem yönetmeliğinin mevcut binaların değerlendirilmesini anlatan bölümü, toplanan bilginin ayrıntı düzeyine göre bir bilgi düzeyi tanımlar; sınırlı bilgiyle yapılan değerlendirme ile kapsamlı ölçüme dayanan değerlendirme aynı sonucu vermez. Sahada ne kadar çok gerçek veri toplarsak proje o kadar az varsayımla çıkar, bu da çoğu zaman daha az imalat demektir.

Bir binanın hesabında esas alınacak deprem verisi ilin adına göre değil, yapının bulunduğu koordinata göre alınır. Zaten bizim Kayseri'de gördüğümüz kusurların önemli bölümü depremden değil; yetersiz beton, eksik etriye, kesilmiş taşıyıcı ve yıllar içinde ilerlemiş korozyondan kaynaklanıyor.

Beton dayanımını tahmin etmeyiz, ölçeriz

Sahada en çok duyduğumuz cümle "bu bina sağlam yapılmıştır" oluyor. Sağlamlık gözle anlaşılmaz. Beton dayanımını karot alarak ölçeriz ve numune alma işi de rastgele yapılmaz:

• Önce donatı tarama cihazıyla kesit taranır; hangi noktadan etriye, hangi noktadan boyuna donatı geçiyor belirlenir.
• Numune noktası donatı kesmeyecek şekilde seçilir, gerekiyorsa birkaç santim kaydırılır.
• Çap ve boy/çap oranı standarda uygun belirlenir; laboratuvarın kabul etmeyeceği numune boşuna alınmış numunedir.
• Karot yerleri iş biter bitmez tamir harcı ya da uygun grout ile kapatılır, donatı açıkta bırakılmaz.

Karotun yanında yaptığımız diğer ölçümler: pas payı ve donatı çapı için sıyırma, korozyon durumu için kesit kontrolü, betonun karbonatlaşma derinliği için taze kırık yüzeye fenolftalein uygulaması. Test çekici okumasını tek başına delil saymayız; karotla kalibre edilmediği sürece yön gösterir, karar verdirmez. Sonuçlar laboratuvar raporuna, rapor da değerlendirmeyi yapacak mühendise gider. Bizim işimiz doğru numuneyi doğru yerden almak ve bu sırada yapıya zarar vermemek.

Riskli yapı raporu ile güçlendirme projesi aynı şey değil

Kentsel dönüşüm hareketliliği olan bölgelerde en çok karıştırılan konu bu. Riskli yapı tespiti, kentsel dönüşüm mevzuatı kapsamında lisanslı kuruluşların yaptığı ve idareye sunulan ayrı bir süreçtir; biz o raporu düzenleyen taraf değil, uygulamayı yapan tarafız. Bina riskli çıktığında akla ilk gelen yıkım oluyor, oysa mevzuat riskli yapının güçlendirilerek riskten çıkarılmasına da imkân tanır. Hangi yolun mantıklı olduğu binaya göre değişir: kat adedi, plan düzensizliği, ölçülmüş beton dayanımı ve donatı detayları birlikte değerlendirilmeden "yık" ya da "güçlendir" demek doğru olmaz.

Güçlendirme yolu seçildiğinde ortaya bir performans hedefi konur. Yönetmelik, yapının depremde hangi düzeyde davranması isteniyorsa hesabın ona göre yapılmasını ister; can güvenliği hedefiyle daha yüksek bir kullanım hedefi arasındaki fark, doğrudan yapılacak imalatın miktarını değiştirir. Bu kararı proje müellifi ile yapı sahibi birlikte verir, biz uygulamacı olarak bu karara uyarız.

Şunu net söyleyelim: kolon, kiriş, taşıyıcı perde ve temel üzerinde onaylı statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan hiçbir iş yapmıyoruz. Ne kesme, ne delme, ne mantolama, ne ankraj. Onaysız yapılan bir güçlendirme kâğıt üzerinde binayı güvenli göstermekle kalır, gerçekte çoğu zaman yeni bir zayıf nokta yaratır.

Yöntemi bina seçtirir, katalog değil

Güçlendirmenin tek bir doğru yöntemi yok; projede hangisi çıkarsa onu uygularız. Sahada karşılaştığımız yöntemler ve bizim açımızdan zorlukları şöyle:

• Betonarme perde eklemek: Yatay dayanımı en hızlı artıran çözüm. Ama perdenin temele inmesi gerekir; temel takviyesi yapılmadan eklenen perde işini görmez. En çok planlama isteyen yöntemdir.
• Kolon mantolama: Kolonun etrafına donatı kafesi örüp kesiti büyütmek. Pas payı sıyrılır, yüzey pürüzlendirilir, etriyeler sıklaştırılır, döşeme delinerek donatı üst kata geçirilir; dar kesitte agrega seçimi işi bozabilir.
• Karbon lifli kumaş sargı: Kesiti büyütmeden kesme dayanımını ve sünekliği artırmak istendiğinde tercih edilir. Yüzey hazırlığı ve köşe yuvarlatma yapılmazsa kumaş görevini yapmaz; eğilme kapasitesi yetersiz bir sistemi tek başına kurtarmaz.
• Çelik çapraz ve kuşak: Fabrika ve atölye gibi hızlı devreye alınması gereken yapılarda öne çıkıyor. Islak imalat azdır, ancak birleşim detayları ve ankrajlar kritiktir.
• Temel takviyesi: Yeni perde ya da yeni yük geldiğinde kaçınılmaz. Kazı, yeraltı suyu ve komşu yapı ilişkisi yüzünden en yavaş ilerleyen kalem budur.
• Dolgu duvar düzenlemesi: Bazı binalarda taşıyıcıya hiç dokunmadan, dolgu duvarların yerini ve bağlantısını düzelterek ciddi kazanç elde edilir.

Bütün bu yöntemlerin ortak noktası ankraj. Filiz ekilen deliğin tozunun basınçlı hava ve fırça ile temizlenmesi, doğru kimyasalın seçilmesi, kürlenme süresine uyulması ve şüpheli noktalarda çekme testi yapılması işin en sıkıcı ama en belirleyici kısmı. Sonradan önümüze gelen güçlendirme kusurlarının önemli bölümü kötü ankrajdan çıkıyor.

Beton onarımı, mantolama ve Kayseri kışının etkisi

Kayseri'de kış uzun ve sert geçiyor, gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkı yüksek. Bu bizim işimizi iki yerden etkiliyor. Birincisi hasarın kaynağı: donma-çözülme çevrimleri, pas payı yetersiz kolonlarda ve balkonlarda betonu patlatıyor, donatı korozyona giriyor. Kolon dibinde ya da saçak ucunda dökülen beton çoğu zaman "boya sorunu" sanılıyor; oysa kesit kaybıdır. Sıramız bellidir: gevşek beton alınır, donatının pası temizlenir, korozyon önleyici astar sürülür, tamir harcı katman katman uygulanır ve kürü sağlanır.

İkincisi imalat şartları. Düşük sıcaklıkta beton ve tamir harcı beklenen dayanımı kazanmaz; katkı, ısıtma, örtme ve kür planı olmadan kışın taşıyıcı imalata girmek risklidir. Programı buna göre kurar, gerekirse işi uygun havaya alırız.

Isı yalıtımını da bu yüzden sıraya sokuyoruz: taşıyıcı güçlendirme ve beton onarımı bitmeden cepheye mantolama yapılmaz, aksi halde yeni kaplamayı sökmek gerekir. Sıra doğru kurulduğunda ikisi birbirini destekler; güçlendirme sırasında cephede zaten iskele vardır, yalıtım ve dış kaplama aynı iskeleden yürür.

Sanayi yapıları ve prefabrik binalar

Kayseri'nin organize sanayi çevresi, ildeki yapı stokunun ayrı bir başlığı. Buradaki tek katlı, geniş açıklıklı prefabrik yapılarda baktığımız yerler konut binasındakinden farklı: kolon-soket temel birleşimi, kolon başı ile makas ve aşık oturma detayları, mesnet takozlarının ve bağlantı elemanlarının durumu. Prefabrik sistemlerde zayıf halka çoğu zaman elemanın kendisi değil, elemanların birleşimidir.

Üretim yapılan yapılarda ikinci sık konu yük artışı. Yeni bir makine getirilecek, raf sistemi kurulacak ya da ara kat eklenecekse mevcut döşemenin ve temelin bunu taşıyıp taşımadığı hesapla belirlenir; "şimdiye kadar bir şey olmadı" cümlesi hesabın yerine geçmez. Üretimi durdurmadan çalışmamız istendiğinde vardiya düzeni, çalışma alanının ayrılması, tozun ve gürültünün üretim hattına taşınmaması ayrıca planlanır. Bunlar teklif aşamasında konuşulacak konular; sonradan gündeme gelirse hem program hem bütçe kayar.

Yığma taş yapılar ve restorasyon işleri

Kayseri'nin taşla kurulmuş bir yapı geleneği var; ilde kesme taş ve yığma duvarlı eski yapı stoku hâlâ kullanımda. Bu yapılara betonarme mantığıyla yaklaşmak en sık yapılan hata. Yığma bir duvarın derzine çimento esaslı harç doldurmak duvarın nem dengesini bozar; tuz ve nem hareketiyle taşın yüzeyi zamanla dökülür. Biz bu yapılarda mevcut malzemeye uyumlu, kireç esaslı çözümlerle çalışırız: derz boşaltma ve yeniden doldurma, çürümüş taşın değişimi, boşluklu duvarlarda enjeksiyon, gerektiğinde hatıl ve gergi ile duvarların birbirine bağlanması.

Tescilli yapılarda kural daha da net: koruma kurulunca onaylanmış rölöve, restitüsyon ve restorasyon projesi olmadan tek bir taş sökülmez, tek bir delik açılmaz. Bu yapılarda numune alma noktaları bile projede tarif edildiği şekilde belirlenir. Güçlendirme ile restorasyonun aynı şantiyede buluştuğu işlerde sıralama daha da önemli hale gelir: önce yapının ayakta durması, sonra yüzeyin geri kazanılması.

Eskişehir'den Kayseri'ye çalışma düzenimiz ve maliyetin oluşumu

Açık yazalım: Kayseri'de şubemiz ya da orada sürekli duran bir yerel ekibimiz yok. Merkezimiz Eskişehir ve ekip Kayseri'ye Eskişehir'den çıkıyor. Ankara üzerinden beş yüz kilometreyi aşan bir yol var; günübirlik gidilip gelinen bir mesafe değil. Bu yüzden keşfi planlı yaparız, ölçüm ve numune alma işlerini tek seferde toplarız, uygulama başladığında ekip sahada konaklar ve iş bitene kadar kalır. Küçük ve tek noktalık işlerde bu tabloyu dürüstçe söyleriz: mesafe yüzünden bizim teklifimiz sizin için mantıklı olmayabilir.

Bu sayfada rakam yok, çünkü proje ve metraj görmeden verilen rakam yanıltıcıdır. Fiyatın nasıl oluştuğunu ise açıkça yazabiliriz. Bir güçlendirme işinin bedeli şu kalemlerin toplamıdır:

• Onaylı projedeki imalat metrajı: mantolanacak kolon adedi ve kesiti, eklenecek perde uzunluğu, beton hacmi, kalıp alanı, donatı ağırlığı, karbon kumaş metrekaresi, ankraj adedi.
• Yıkım ve hazırlık: sıva ve kaplama sökümü, pas payı sıyırma, moloz indirme ve nakli.
• Erişim ve çalışma şartları: kat yüksekliği, iskele ihtiyacı, binada oturan olup olmaması, çalışılabilecek saatler.
• Ölçüm ve laboratuvar bedelleri: numune alma, basınç deneyi, donatı tespiti, gerekiyorsa ankraj çekme testi.
• Proje ve onay süreçleri: statik proje ve denetim bedelleri ayrı kalemlerdir, imalat fiyatına dâhil değildir.
• Eskişehir'den Kayseri'ye ulaşım, konaklama ve ekipman nakli. Bunu ayrı kalem olarak gösterir, maliyetin içine gizlemeyiz.

Bu kalemler ancak proje netleştikten sonra sayıya döner. Ön değerlendirme için varsa mimari ve statik proje, yapım yılı, kat adedi, önceden alınmış tespit raporu ve hasarlı noktaların fotoğrafları bize yeter.

Sık Sorulan Sorular

Kayseri'de şubeniz var mı?

Yok. Merkezimiz Eskişehir'de ve Kayseri'de sürekli duran bir ekibimiz bulunmuyor. Kayseri işlerine ekip Eskişehir'den gidiyor ve iş süresince sahada konaklıyor. Bunu baştan söylüyoruz ki keşif ve başlama tarihleri konusunda beklenti doğru kurulsun.

Binamın güçlendirilmesi mi yoksa yıkılması mı gerekiyor?

Bu kararı ölçüm ve hesap verir. Beton dayanımı çok düşükse, taşıyıcı sistemde ciddi düzensizlik varsa ya da güçlendirme imalatı binayı yeniden yapmaya yaklaşan bir hacme ulaşıyorsa yıkım daha akılcı olabilir. Tersine, planı düzenli ve dayanımı kabul edilebilir bir yapıda güçlendirme çoğu zaman daha hızlı ve daha az yıkıcı bir yoldur. Karar için önce mevcut durum tespiti ve statik değerlendirme gerekir.

Karot almak binaya zarar verir mi?

Doğru yapıldığında hayır. Numune noktası donatı taraması yapıldıktan sonra donatı kesmeyecek şekilde seçilir; çap ve adet, yapıya gereksiz kesit kaybı yaşatmayacak biçimde sınırlanır ve delik uygun tamir malzemesiyle kapatılır. Taşıyıcı elemandan numune alınacaksa yeri ve sayısı proje müellifinin ya da yapı denetiminin onayıyla belirlenir.

Kolonu kesip yerine kiriş atarak dükkânı büyütebilir misiniz?

Onaylı statik proje olmadan hayır. Kolon, kiriş, taşıyıcı perde ve temel üzerinde yapılacak her müdahale hesaba ve onaya bağlıdır. Böyle bir talep geldiğinde önce mevcut sistemi tespit eder, sonra projeyi yapacak mühendise yönlendiririz. Proje çıkarsa uygularız, çıkmazsa işi almayız.

Güçlendirme sırasında binada oturulabilir mi?

Bazı işlerde kısmen mümkün, ama kolay değil. Kat kat ilerleyen bir programda daireler sırayla boşaltılır, ortak alanlarda toz ve gürültü olur, su ve elektrik zaman zaman kesilir. Perde eklenen ve temele inilen işlerde bina bütünüyle boşaltılır. Bunu program aşamasında konuşup yazılı hale getirmek sonradan çıkan tartışmaların çoğunu önlüyor.

Kışın çalışıyor musunuz?

Havaya bağlı. Kayseri'de kış uzun ve soğuk; düşük sıcaklıkta dökülen beton ve uygulanan tamir harcı beklenen dayanımı vermez. Kapalı hacimde yapılan, ısıtma ve kür önlemi alınabilen imalatları kışın da sürdürürüz. Dış cephe mantolama ve açık alandaki beton işlerinde uygun sıcaklığı bekleriz; zorlayarak yapılan iş bir sonraki yıl önümüze sorun olarak geliyor.

İlgili hizmetler: Karot Delme, Beton Kesme, Asfalt Kesme.