Bursa Yapısal Güçlendirme

Bursa'da bir bina için “güçlendirme” kelimesi telaffuz edildiğinde, iş bizim açımızdan kalıp kurmakla ya da beton dökmekle başlamaz. Önce o binanın bugün gerçekte ne durumda olduğunu ölçmek gerekir. Dias Yapı olarak Bursa'da yürüttüğümüz yapısal güçlendirme işlerinin neredeyse tamamı, elimize bir güçlendirme projesi geçmeden önce yapılan tespit çalışmasıyla açılır: beton kaç dayanım veriyor, donatı nerede ve hangi çapta, etriye aralığı ne, kolon kesitleri mevcut projeye uyuyor mu, temelde oturma izi var mı. Bu sorulara cevap vermeden yazılan hiçbir güçlendirme kararı sahada tutmaz; tutmuş gibi görünse bile parayı harcayıp yapıyı olduğu yerde bırakır. Aşağıda Bursa'da bu zincirin nasıl işlediğini, hangi adımda ne yaptığımızı ve nerede durup işi başkasına devrettiğimizi anlatıyoruz.

Bursa'da işe binayı tanımakla başlıyoruz

İlk gün yaptığımız şey ölçüm ve okuma. Elimizde binanın eski mimari ve statik projesi varsa onunla sahayı karşılaştırıyoruz; yoksa rölöve çıkarıyoruz. Kat planı, kolon aksları, kolon ve kiriş kesitleri, kat yükseklikleri, döşeme kalınlıkları tek tek ölçülüyor. Bursa'da özellikle 2000 öncesi yapılmış apartmanlarda sahadaki durumun projeyle birebir örtüşmediğini çok gördük: kolon kesiti projede yazandan küçük çıkabiliyor, bazı akslarda kolon hiç dökülmemiş olabiliyor, bodrum perdesi projede varken sahada duvar olarak yapılmış olabiliyor.

Ardından gözle hasar haritası çıkarıyoruz. Çatlağın nerede olduğu kadar tipi de önemli: sıva çatlağı mı, taşıyıcıya kadar inen bir eğilme çatlağı mı, kolon başında ya da dibinde çapraz seyreden bir kesme çatlağı mı. Kolon dibinde beton ezilmesi, paspayı dökülmesi, dışarı çıkmış ve paslanmış donatı görürsek bunlar bizim için ayrı bir başlıktır; sadece güçlendirme değil, önce beton onarımı konuşulur. Bodruma iniyoruz, temel çevresini ve su izlerini kontrol ediyoruz. Bursa'da ova tarafındaki binaların bodrumlarında yıllara yayılmış rutubet ve tuzlanma izleri sık karşımıza çıkıyor; bu izler donatının ne kadar zorlandığını anlatan en dürüst göstergelerden biri.

Bir de binayı kullanan insanlarla konuşuyoruz. “Zemin kattaki dükkân genişletilirken bir şey kesildi mi?”, “teras kata sonradan oda eklendi mi?”, “şu duvar hep burada mıydı?” gibi sorular teknik ölçümden az bilgi vermiyor. Zemin katı ticari kullanıma açılmış binalarda sonradan kaldırılmış bölme duvarlar, kesilmiş kiriş uçları ve delinmiş perdeler görmek maalesef alışılmış bir durum.

Bursa'nın zemini ve yapı stoğu bize ne dayatıyor

Bursa iki farklı karakteri aynı anda barındırıyor. Bir tarafta Uludağ eteğinden ovaya inen eğimli kesimler var; burada istinat, kot farkı, kademeli temel ve yamaç suyu konuları öne çıkıyor. Diğer tarafta ovaya yayılmış, zemini gevşek ve su seviyesi yüksek olabilen geniş bir yerleşim alanı var; burada da oturma, temel zorlanması ve rutubet kaynaklı donatı korozyonu daha çok gündeme geliyor. Aynı ilin iki mahallesinde aynı yaştaki iki binanın taşıyıcı sisteminin bambaşka davranması bundan.

Yapı stoğu tarafında ise üç grup işimizin büyük kısmını oluşturuyor. Birincisi, deprem yönetmeliklerinin bugünkü haline göre daha az donatı ve daha düşük beton dayanımıyla yapılmış konut blokları. İkincisi, zemin katı tamamen vitrin ve dükkâna açılmış, üst katları duvarlarla dolu, yani yumuşak kat davranışı riski taşıyan cadde üstü binalar. Üçüncüsü de sanayi ve atölye yapıları: tek katlı, geniş açıklıklı, kolon-kiriş birleşimleri ve aşık bağlantıları kritik olan yapılar. Bursa üretimin yoğun olduğu bir şehir olduğu için üretim hattını durdurmadan yapılabilecek güçlendirme senaryosu sorusu bize sık geliyor; bunun cevabı da yine önce tespitten çıkıyor.

Beton dayanımı ölçülmeden güçlendirme projesi yazılmaz

Güçlendirme projesini yazacak mühendisin elinde ilk olarak mevcut beton dayanımı olmalı. Bunu tahmin etmenin yolu yok, ölçmek gerekiyor. Sahada uyguladığımız sıra şöyle işliyor:

• Donatı taraması: Karot alacağımız ya da delgi yapacağımız her noktayı önce donatı tarama cihazıyla okuyoruz. Kolonun boyuna donatısını, etriye aralığını ve paspayını buradan çıkarıyoruz. Donatının olduğu yerden numune almak hem yapıyı zayıflatır hem de numuneyi geçersiz kılar.
• Karot numunesi: Basınç dayanımı için standart çapta karot alıyoruz. Numuneyi kolonun uç bölgelerinden değil, mümkün olduğunca orta bölgesinden ve donatısız alandan alıyoruz. Numune yerini saha programına göre tamir harcı ya da epoksi esaslı ürünle kapatıyoruz, açık bırakmıyoruz.
• Numune sayısı: Kaç nokta alınacağı keyfî değil. Yapının kat adedi, taşıyıcı eleman sayısı ve projede hedeflenen bilgi düzeyi belirliyor. Bilgi düzeyi arttıkça alınacak numune ve yapılacak yüzey ölçümü sayısı artıyor, buna karşılık mühendis hesapta daha az emniyet payı kullanmak zorunda kalıyor. Yani daha çok ölçüm, çoğu zaman daha az güçlendirme demek.
• Tahribatsız yöntemler: Beton test çekici ile yüzey okuması yapıyoruz ama bunu tek başına rapora esas almıyoruz; karot sonuçlarıyla karşılaştırmak için kullanıyoruz.
• Sıva açma ve gözlem: Seçilen kolonlarda sınırlı alanda sıva soyup donatı çapını, etriye aralığını ve kancalarını gözle doğruluyoruz. Cihaz okuması ile gerçek arasında fark çıkabiliyor.

Bu ölçümler bittiğinde ortaya beton dayanımı, donatı düzeni ve mevcut kesitlerden oluşan bir tablo çıkıyor. Bu tablo olmadan hangi kolonun mantolanacağını, nereye perde ekleneceğini ya da karbon fiberin işe yarayıp yaramayacağını kimse söyleyemez.

Riskli yapı raporundan güçlendirme kararına giden yol

Bursa'da bize gelen taleplerin önemli bir kısmı kentsel dönüşüm sürecinin içinden çıkıyor. Burada rolleri net ayırmak gerekiyor: riskli yapı tespit raporunu, bu iş için yetkilendirilmiş lisanslı kuruluşlar düzenler. Biz o raporu düzenleyen taraf değiliz. Bizim işimiz raporun dayandığı saha verisini üretmek ve karar güçlendirme yönünde çıktığında uygulamayı yapmak.

Rapor sonucunda yapı riskli çıktıysa önünüzde iki yol var: yıkıp yeniden yapmak ya da yönetmeliğin öngördüğü performans seviyesine ulaşacak bir güçlendirme projesi hazırlatıp uygulamak. Hangisinin doğru olduğu binaya göre değişir ve dürüst cevap her zaman “güçlendirelim” değildir. Beton dayanımı çok düşükse, hasar taşıyıcı sistemin geneline yayılmışsa, planda ciddi düzensizlik varsa ya da güçlendirme sonrası kullanılabilir alan kabul edilemez ölçüde daralıyorsa, yıkım daha akılcı olabilir. Keşifte bu sonuca vardığımız binalar oldu ve bunu kat maliklerine açıkça söyledik.

Güçlendirme kararı verildiğinde sıra projeye geliyor. Güçlendirme projesini statik proje müellifi hazırlar, ilgili idare ve yapı denetim süreci işler. Biz bu projenin uygulayıcısıyız. Sahada projeden sapma gerektiren bir durum çıkarsa (beklenmeyen bir tesisat hattı, projede görünmeyen bir kolon, farklı çıkan bir kesit gibi) işi durdurup müellife bildiriyoruz; kendi kararımızla detay değiştirmiyoruz.

Hangi güçlendirme yöntemi hangi binaya uyuyor

Yöntem seçimi projenin işi ama sahada neyin ne getirdiğini bilmek karar aşamasında işe yarıyor. Bursa'da en çok uyguladığımız kalemler şunlar:

• Kolon mantolama: Mevcut kolonun etrafını sıyırıp yüzeyi pürüzlendirdikten sonra filiz ekimiyle yeni donatı bağlanıyor, etriye sıklaştırılıyor ve kesit betonarme olarak büyütülüyor. Kesit ve donatı birlikte arttığı için hem taşıma gücü hem sünek davranış kazanılıyor. Bedeli, kolon ölçüsünün her yönde büyümesi.
• Betonarme perde eklenmesi: Yatay yükü karşılamada en etkili çözüm. Ancak eklenen perdenin yükünü taşıyacak temel takviyesi de gerekiyor ve plan içinde yer kaybı oluyor. Perde ekleneceği zaman temel kazısı ve mevcut temele ankraj işi mutlaka planın parçası oluyor.
• Çelik çapraz ve çelik çerçeve: Yapıya fazla ağırlık eklemeden rijitlik kazandırmak istendiğinde, özellikle sanayi yapılarında ve açıklığın tamamen kapatılmasının istenmediği yerlerde tercih ediliyor.
• Karbon fiber (FRP) sargı ve şerit: Kesiti büyütmeden kesme dayanımını ve sünekliği arttırmak için kullanılıyor. Yüzey hazırlığı ve epoksi uygulaması kusursuz yapılmazsa hiçbir işe yaramıyor; bu yüzden yüzey düzgünlüğü ve nem kontrolü bizim için ayrı bir aşama.
• Temel takviyesi: Oturma izi ya da yetersiz temel boyutu varsa, üst yapıya dokunmadan yapılan güçlendirme yarım kalır.

Burada iki noktayı özellikle ayırıyoruz. Birincisi: ısı yalıtımı amaçlı mantolama ile kolon mantolaması aynı iş değildir. Dış cepheye yalıtım levhası uygulamak binanın deprem davranışına katkı vermez; ısı ve nem konforu içindir. Aynı binada ikisi birden yapılacaksa doğru sıra önce yapısal işler, sonra cephedir. İkincisi: korozyona uğramış donatının üstüne manto atılmaz. Pas temizlenir, korozyon önleyici uygulanır, kesit tamir harcıyla geri kazanılır; ancak ondan sonra güçlendirme detayına geçilir.

Kolon, kiriş, perde ve temel gibi taşıyıcı elemanlarda onaylı statik proje ve yapı denetim onayı olmadan hiçbir kesme, delme, kesit küçültme veya kaldırma işlemi yapmıyoruz. “Şurayı biraz alsak yeter” diye başlayan taleplere sahada verdiğimiz cevap her zaman aynı: proje gelmeden makine çalışmaz. Bu kural bizim için pazarlık konusu değil.

Tarihi doku ve restorasyon yapılarında güçlendirme

Bursa, Osmanlı'nın erken dönem yapı mirasının en yoğun bulunduğu şehirlerden biri. Han, hamam, cami, medrese ve bunların çevresine yayılmış geleneksel konut dokusu var. Bu yapıların taşıyıcı mantığı betonarmeden tamamen farklı: yığma taş ve tuğla duvarlar, ahşap karkas, ahşap hatıl ve gergiler, kubbe ve tonoz sistemleri. Betonarme binada işe yarayan bir çözüm burada zarar verebilir; sert ve rijit bir müdahale, esnek davranan bir yığma duvarda gerilmeyi başka bir noktaya toplayıp yeni çatlaklar açar.

Bu yapılarda çalışırken önce izin ve onay zinciri işler. Tescilli yapıda koruma kurulu onayı olmadan hiçbir müdahale yapılmaz; numune alınacaksa bunun yeri, sayısı ve yöntemi de onaya tabidir. Bu nedenle tarihi yapılarda tahribatsız yöntemleri öne alıyor, delgi ve numune sayısını asgaride tutuyoruz. Uyguladığımız işler daha çok duvar derz ve boşluklarına enjeksiyon, çelik gergi ve bilezik, ahşap elemanın çürüyen kısmının aynı türle değiştirilmesi, temel çevresinde su yalıtımı ve drenaj yönünde oluyor. Restorasyon işinde amaç yapıyı bugünün betonarme mantığına zorlamak değil, kendi sistemini yeniden çalışır hale getirmek.

Eskişehir'den Bursa'ya: ekip, keşif ve maliyetin nasıl oluştuğu

Açık konuşalım: merkezimiz Eskişehir'de. Bursa'da şubemiz yok, Bursa'da sabit yerel ekibimiz de yok. Bursa işlerine ekip ve ekipman Eskişehir'den çıkar. İki şehir arasındaki karayolu mesafesi, sabah çıkıp saha programına göre sahada olmamızı ve keşfi tek günde bitirmemizi sağlıyor. Kısa süreli tespit ve karot işlerinde gidiş-dönüş saha programına göre yapılabiliyor; günlerce sürecek mantolama, perde ekleme ya da temel takviyesi işlerinde ekip Bursa'da konaklıyor ve iş bitene kadar sahada kalıyor. Bu düzeni saklamıyoruz, çünkü işin planlaması buna göre yapılıyor: sahaya gelinen her gün planlı gelinir, “yarım saatte uğrarız” denmez.

Sahaya kendi ekipmanımızla geliyoruz: karot makinesi ve elmas uçlar, donatı tarama cihazı, kırıcı-delici setleri, jeneratör, su tankı ve toplama düzeneği, gerektiğinde iskele. Suyu ve elektriği binadan istemek zorunda kalmamak, özellikle kullanımdaki apartmanlarda işi çok kolaylaştırıyor.

Fiyat konusunda buraya hiçbir rakam yazmıyoruz, çünkü keşif yapılmadan verilen rakam ya sizi ya bizi yanıltır. Bunun yerine maliyetin neye göre oluştuğunu yazalım. Bir güçlendirme işinin bedelini belirleyen kalemler: güçlendirilecek taşıyıcı eleman sayısı ve bunların hangi katlarda olduğu, seçilen yöntem (manto, perde, çelik, karbon fiber aynı bedelde değildir), gereken kalıp ve iskele miktarı, kesilecek-eklenecek donatı ve ankraj adedi, tespit aşamasındaki karot ve tarama nokta sayısı, binanın tahliye edilip edilmediği, çalışma saatlerinin gündüz mü yoksa akşam ve hafta sonu mu olduğu, moloz taşıma ve döküm mesafesi, cephe ve iç mekân eski haline getirme işleri, ve son olarak Eskişehir'den Bursa'ya ulaşım ile konaklama. Keşif sonrası bu kalemler tek tek listelenmiş bir teklif çıkarıyoruz; toplamda bir sayı görüp o sayının nereden geldiğini anlamadan karar vermek zorunda kalmıyorsunuz.

Sık Sorulan Sorular

Bursa'da şubeniz veya sürekli ekibiniz var mı?

Yok. Merkezimiz Eskişehir ve Bursa işlerine ekiplerimiz buradan gidiyor. Keşif çoğu zaman saha programına göre içinde tamamlanıyor, uzun süren uygulamalarda ekip Bursa'da konaklayarak iş bitene kadar sahada kalıyor. Yerel bir ekibimiz varmış gibi anlatmıyoruz; planlamayı da bu gerçeğe göre yapıyoruz.

Kolonu kesip dükkânı genişletebilir misiniz?

Hayır. Kolon, kiriş, perde ve temel taşıyıcı elemandır; bunlarda onaylı statik proje ve yapı denetim onayı olmadan kesme, delme ya da kaldırma işi yapmıyoruz. Böyle bir ihtiyaç varsa doğru yol, önce mevcut durumun ölçülmesi, ardından müellif tarafından bir güçlendirme ve müdahale projesi hazırlanmasıdır. Proje ne diyorsa uygulanır.

Karot almak binaya zarar verir mi?

Doğru yapıldığında vermez. Numune alınacak nokta önce donatı tarama cihazıyla okunur, donatının bulunmadığı bölge seçilir, kolonun uç bölgeleri yerine orta kısmı tercih edilir. Numune yeri saha programına göre uygun tamir ürünüyle kapatılır. Zarar veren şey karot değil, tarama yapmadan gelişigüzel delgi yapmaktır.

Binamı güçlendirmek mi, yıkıp yeniden yapmak mı daha doğru?

Bu karar tespit sonuçlarıyla verilir. Beton dayanımı, donatı düzeni, hasarın yaygınlığı, plan düzensizliği ve güçlendirme sonrası kaybedilecek kullanım alanı birlikte değerlendirilir. Bazı binalarda güçlendirme hem teknik hem kullanım açısından anlamlıdır; bazılarında ise dürüst cevap yıkım yönündedir. Keşifte bu sonuca varırsak bunu açıkça söyleriz.

Güçlendirme sırasında binadan çıkmak gerekir mi?

Yapılacak işin kapsamına bağlı. Sadece belirli kolonlarda karbon fiber sargı ya da sınırlı sayıda manto varsa, kat kat ve bölüm bölüm ilerleyerek kullanıma devam edilebilen işler oluyor. Buna karşılık yeni betonarme perde eklenmesi, temel takviyesi ya da çok sayıda elemanın aynı anda işlem görmesi gerekiyorsa bina veya ilgili katın boşaltılması gündeme gelir. Bunu keşifte netleştirip iş programına yazıyoruz.

Mantolama yaptırırsam binam depreme dayanıklı olur mu?

Cephe ısı yalıtımı anlamındaki mantolama binanın deprem davranışını değiştirmez; ısı ve nem konforu içindir. Deprem performansını arttıran şey kolon mantolaması, perde eklenmesi, çelik takviye ya da lifli polimer uygulaması gibi taşıyıcı sisteme yönelik işlerdir. İkisi de yapılacaksa sıralama önemli: önce yapısal işler ve beton onarımı, en sonda cephe.

Tarihi ya da tescilli bir yapıda çalışıyorsanız süreç nasıl işliyor?

Tescilli yapılarda önce koruma kurulu onayı gerekir; bu onay olmadan numune alımı dâhil hiçbir işlem yapılmaz. Onay sürecinde tahribatsız yöntemleri öne alıp delgi ve numune sayısını asgaride tutuyoruz. Uygulamada da betonarme mantığını zorlamak yerine yapının kendi sistemine uygun çözümlerle, yani enjeksiyon, gergi, ahşap eleman yenileme ve su yalıtımı gibi işlerle ilerliyoruz.

İlgili hizmetler: Karot Delme, Beton Kesme, Asfalt Kesme.