Sakarya Yapısal Güçlendirme

Sakarya'da bir binaya girdiğimizde ilk sorduğumuz soru "nereyi keselim" değil, "bu yapı bugün ne taşıyor, deprem anında ne taşıyacak" oluyor. Dias Yapı olarak Sakarya yapısal güçlendirme işlerinde kendimizi bir kesim ekibi gibi değil, teşhis ve iyileştirme zincirinin bir halkası gibi konumlandırıyoruz. Sakarya, alüvyon zemin üzerine oturmuş, 1999 depremini merkezinden yaşamış bir şehir. Adapazarı ovasındaki gevşek ve suya doygun zemin, aynı yapıyı sert kaya üzerindeki bir binadan bambaşka bir davranışa sokuyor. Bu yüzden burada güçlendirme kararı, kolonu betonarme mantoya almakla değil; yapının gerçek dayanımını ölçmekle, zemini tanımakla ve statik proje müellifiyle aynı masaya oturmakla başlıyor.

Sakarya'da güçlendirme işi zeminden başlıyor

Sakarya merkez ve çevresinin büyük bölümü, Sakarya Nehri'nin taşıdığı malzemenin oluşturduğu alüvyon ova üzerinde; Adapazarı, Erenler, Arifiye ve Akyazı tarafında bu karakter belirgin. Kuzey Anadolu Fay Hattı'nın bölgeye yakınlığı ise zaten bilinen bir gerçek. İkisi bir araya geldiğinde tablo şu: deprem etkisi zeminin yumuşaklığı nedeniyle büyüyerek geliyor ve sıvılaşma ihtimali temel davranışını doğrudan etkiliyor.

Bunun sahaya yansıması şu: kolonları kalınlaştırdığınızda yapının rijitliği artar, taban kesme kuvveti değişir ve bu kuvvet temele iner. Temel bu yükü karşılayamıyorsa, üstte yaptığınız iyileştirme aşağıda yeni bir sorun üretir. Bu yüzden Sakarya'daki tekliflerimizde temel bölgesinde ne yapılacağının projede tanımlı olmasını şart koşuyoruz. Temel takviyesi ya da tekil temellerin radye plağa dönüştürülmesi gibi kararlar statik proje müellifinin ve zemin etüdünün kararı; bizim işimiz o kararın sahada birebir uygulanması.

Teşhis aşaması: yapı tespiti, karot ve donatı taraması

Güçlendirme projesi çizilebilmesi için yapının mevcut durumunun sayıyla ortaya konması gerekiyor. Sakarya'da özellikle 2000 öncesi yapı stoğunda projeye ulaşılamayan ya da projesiyle sahadaki durumun uyuşmadığı binalarla sık karşılaşıyoruz. Bu durumda yaptığımız tespit çalışması şu kalemlerden oluşuyor:

• Beton basınç dayanımı için karot alımı: Kat ve aks dağılımına uygun şekilde, proje müellifinin belirlediği noktalardan karot numunesi alıyoruz. Numuneleri laboratuvara uygun biçimde etiketleyip teslim ediyoruz; dayanım sonucunu laboratuvar raporu söylüyor, biz söylemiyoruz.
• Donatı tespiti: Karot alınacak noktayı seçerken ve kesit bilgisi çıkarırken donatı taraması yapıyoruz. Amaç iki türlü: hem doğru yerden numune almak hem de kolon ve kirişteki demir düzenini projeye işlenebilecek şekilde ortaya çıkarmak.
• Sıyırma ve kesit ölçümü: Belirlenen noktalarda pas payı sıyrılarak donatı çapı, etriye aralığı ve korozyon durumu kayıt altına alınıyor.
• Röleve ve hasar haritası: Gerçek kolon ölçüleri, sonradan kaldırılmış duvarlar, açılmış boşluklar ve mevcut çatlaklar yerinde işaretleniyor.

Bu aşamada en çok karşılaştığımız yanlış beklenti, tespit çalışmasının "binaya zarar veren" bir iş sanılması. Karot delikleri ve sıyırma noktaları, uygulama sonrası tamir harcıyla kapatılan, taşıyıcı kapasiteyi pratikte etkilemeyecek boyutta çalışmalar. Asıl zarar, ölçüm yapılmadan atılan tahmini adımlarda çıkıyor.

Kentsel dönüşüm risk raporu süreci ve güçlendirme kararı

Sakarya'da bize gelen taleplerin önemli bir bölümü, riskli yapı tespiti sürecinin içinden geliyor. Burada rolümüzün sınırını net söyleyeyim: riskli yapı raporunu biz düzenlemiyoruz. Bu raporu Bakanlıkça lisanslandırılmış kuruluşlar hazırlıyor. Bizim yaptığımız, o kuruluşun ihtiyaç duyduğu karot ve tespit işlerini sahada yapmak; rapor sonrasında güçlendirme yolu seçilmişse uygulamayı üstlenmek.

Rapor sonrası ortaya iki yol çıkıyor. Yapı, güçlendirmeyle hedeflenen performans seviyesine getirilebiliyorsa güçlendirme; getirilemiyorsa yıkım ve yeniden yapım. Bu kararı da biz vermiyoruz: teknik dayanağını performans analizi, mali ve hukuki tarafını kat malikleri ve idare belirliyor. Bize düşen, güçlendirme yolunun seçildiği durumda sahayı doğru kurmak.

Sakarya'da sık gördüğümüz bir başka durum şu: bina hasarsız görünüyor, kimse rapor sürecine girmek istemiyor, ama zemin katta dükkân için kolon kesilmiş oluyor. Böyle bir yapıda "sadece o kolonu geri yapalım" diye bir iş almıyoruz; kesilen taşıyıcı elemanın geri kazanımı da bir güçlendirme projesi konusudur.

Taşıyıcı elemana statik proje ve onay olmadan dokunmuyoruz

Bu, üzerinde pazarlık yapmadığımız tek maddedir. Kolon, kiriş, taşıyıcı perde ve temel üzerinde; statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan kesme, delme, boşluk açma, mantolama veya ankraj işi yapmıyoruz. Sakarya'da bu talep bize en çok iki yerden geliyor: zemin kattaki ticari alanı büyütmek isteyen mülk sahiplerinden ve asansör boşluğu ya da tesisat şaftı açmak isteyen yönetimlerden.

Perdede tek bir boşluk, o perdenin rijitliğini ve yapının burulma davranışını değiştirir. Alüvyon zemin üzerindeki bir binada bu değişikliğin bedeli deprem anında ödenir. Sahada gördüğümüz kadarıyla güçlendirme işinin en pahalı kalemi de zaten daha önce projesiz yapılmış müdahalelerin geri alınmasıdır. Projeniz yoksa, önce projeyi üretecek statik müellifle çalışmanız gerektiğini söylüyor, tespit ve karot tarafında ona veri üretiyoruz.

Sahada uyguladığımız güçlendirme yöntemleri

Hangi yöntemin uygulanacağı projeden çıkar; biz yöntem satmıyoruz, projedeki detayı uyguluyoruz. Sakarya'daki işlerde en sık karşımıza çıkan uygulamalar şunlar:

• Betonarme manto: Mevcut kolonun etrafına donatı kafesi örülüp yeni kesitin dökülmesi. Yüzey pürüzlendirme, ekim donatısının epoksi ankrajla mevcut betona bağlanması ve döküm sonrası kür, işin kalitesini belirleyen üç adımdır.
• Perde duvar ilavesi: Yapının yatay yük taşıma kapasitesini artırmak için mevcut çerçeve içine yeni betonarme perde eklenmesi. Bu işte kritik nokta, perdenin üst ve alt kat elemanlarıyla ve temelle sürekliliğinin sağlanmasıdır. Temele inmeyen perde, çizilmiş perde değildir.
• Karbon fiber (FRP) sargı ve şerit uygulaması: Kesit büyütmenin mümkün olmadığı ya da iç mekân kaybının kabul edilemediği durumlarda projede tanımlanmışsa uyguluyoruz. Yüzey hazırlığı ve epoksi karışım oranı burada işin tamamıdır.
• Epoksi ankraj ve çatlak enjeksiyonu: Yeni elemanın mevcut betona bağlandığı her noktada delik temizliği ve reçine sarfiyatı kayıt altına alınır; su geçiren ya da donatıya ulaşan çatlaklarda düşük viskoziteli reçine ile enjeksiyon yapılır.

Bu işlerin hepsinde kesme ve delme aşamasında karot ve halat kesme ekipmanı kullanıyoruz; yani karot bizim için ayrı bir hizmet olmaktan çok güçlendirmenin içindeki bir araç. Kırıcıyla darbe vererek açılan boşluk, güçlendirmesini yaptığınız yapıya yeni mikro çatlak kazandırır.

Beton onarımı, mantolama ve güçlendirmenin doğru sırası

Sakarya'da çok karşılaştığımız bir kavram karışıklığı var: dış cephe ısı yalıtımı anlamındaki mantolama ile kolon mantolama aynı şey sanılıyor. Cephe mantolaması bir enerji ve konfor işidir, yapının deprem dayanımına katkısı yoktur. Kolon mantolaması ise taşıyıcı kesit büyütmedir ve projeye bağlıdır. Bize "mantolama yaptırdık, bina sağlamlaştı mı" diye soranlara verdiğimiz cevap net: hayır, o iş başka bir problemi çözer.

Sıralama konusunda uyarımız şu: binada güçlendirme yapılacaksa cephe yalıtımı ve kaplaması güçlendirmeden sonra yapılmalıdır. Perde ilavesi ya da kolon mantosu cepheye ve iç mekâna müdahale gerektirir; yeni yapılmış bir cephe kaplamasının sökülmesi boşa harcanmış bütçedir.

Beton onarımı ise güçlendirmenin hem öncesinde hem içinde yer alır. Donatısı korozyona uğramış, pas payı dökülmüş bir kolonu manto içine almadan önce paslı donatının temizlenmesi, pasivasyon uygulanması ve tamir harcıyla kesitin geri kazanılması gerekir. Sakarya'nın nemli ve deniz etkisinin hissedildiği kesimlerinde, Karasu ve Kocaali tarafındaki yapılarda korozyon kaynaklı kesit kaybını daha sık görüyoruz. Bu tespit yapılmadan üstüne atılan her katman, sorunu görünmez hale getirmekten başka işe yaramaz.

Taraklı, Geyve ve Sapanca tarafında restorasyon yapıları

Sakarya sadece betonarme bir şehir değil. Taraklı, geleneksel ahşap karkas konutlarıyla bilinen bir ilçe; Geyve ve Sapanca çevresinde de eski yığma yapı stoğu var. Bu yapılarda güçlendirme mantığı betonarme binadakinden farklı işliyor.

Ahşap karkas ve yığma yapıda amaç elemanı kalınlaştırmak değil, yapının bütünlüğünü ve bağlantılarını geri kazandırmaktır. Duvar-döşeme bağlantısı, köşe bağlantıları, hatıl sürekliliği ve temel çürümesi bu yapılarda ilk bakılan yerler. Modern betonarme çözümü bu yapılara doğrudan uygulandığında, malzemenin rijitlik farkı yüzünden yeni hasar üretebilir.

Tescilli ya da koruma alanı içindeki yapılarda bir başka kural devreye giriyor: koruma kurulu onayı olmadan hiçbir müdahale yapılmaz. Malzeme seçimi, harç içeriği ve uygulama yöntemi bile onaylı restorasyon projesinden çıkar. Bize bu tip bir yapı için gelindiğinde ilk sorduğumuz şey tescil durumu ve elde onaylı proje olup olmadığıdır; onay yoksa tespit ve ölçüm dışında bir iş yapmıyoruz.

Eskişehir'den Sakarya'ya nasıl çalışıyoruz ve maliyet neye göre belirleniyor

Açık konuşalım: merkezimiz Eskişehir'dedir ve Sakarya'da şubemiz, yerel ekibimiz yoktur. Sakarya'ya kendi ekibimiz ve kendi ekipmanımızla, Eskişehir'den yola çıkarak gidiyoruz. Aradaki mesafe karayoluyla yaklaşık iki yüz elli kilometre civarında; yani günübirlik keşif mümkün ama işin kendisi genellikle sahada konaklamalı planlanıyor.

Bunun size yansıyan iki sonucu var. Birincisi, "bugün arayıp yarın sabah kapıda olma" taahhüdü vermiyoruz; keşif ve iş programını takvime bağlayarak ilerliyoruz. İkincisi, yol ve konaklama iş programına dahil olduğu için tek bir noktadaki birkaç saatlik ufak kesim işi için Sakarya'ya çıkmak ekonomik olmuyor; buna karşılık tespit, güçlendirme ve onarım kalemlerinin bir arada olduğu işlerde ekibin sahada kesintisiz kalması işi hızlandırıyor.

Maliyet tarafında rakam vermeden nasıl hesapladığımızı anlatayım, çünkü keşif görülmeden söylenen her rakam tahmindir:

• İşin kapsamı: Kaç kolon mantolanacak, kaç metre perde eklenecek, temele inilecek mi. Bunlar projeden okunur.
• Beton sınıfı ve donatı yoğunluğu: Yüksek dayanımlı ve sık donatılı kesitte aynı metraj daha uzun sürer, elmas segman sarfiyatı artar.
• Erişim koşulları: Bodrum kat, dar merdiven, iskele ihtiyacı; ekipmanın ve molozun taşınma zorluğu işçilik süresine yansır.
• Yapının kullanımda olup olmaması: İçinde oturulan binada çalışma saatleri kısıtlıdır, bölüm bölüm ilerlenir, süre uzar.
• Su ve moloz tahliyesi: Kesim suyunun toplanması ve atık betonun sahadan çıkarılması ayrı kalemdir.
• Eskişehir–Sakarya ulaşımı ve saha süresi.

Fiyatı bu başlıklar üzerinden, keşif sonrası yazılı ve kalem kalem veriyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Sakarya'da binamı güçlendirmek mi, yıkıp yeniden yapmak mı daha mantıklı?

Cevap yapının mevcut performansından çıkar. Beton dayanımı çok düşükse, donatı düzeni yetersizse ve planda ciddi düzensizlik varsa güçlendirme maliyeti yeniden yapıma yaklaşabilir. Taşıyıcı sistemi düzenli, beton dayanımı kabul edilebilir bir yapıda ise güçlendirme daha kısa sürer ve mülkiyet süreçlerine girmezsiniz. Kararın teknik dayanağını performans analizi verir.

Riskli yapı raporu "riskli" çıktı, yine de güçlendirebilir miyim?

Mevzuat çerçevesinde güçlendirme bir seçenek olarak durur; ancak bunun için yapının hedeflenen performans seviyesine getirilebildiğini gösteren onaylı bir güçlendirme projesi gerekir. "Riskli" sonucu tek başına yıkım anlamına gelmez, ama güçlendirme kararı da rapora değil projeye bakılarak verilir.

Karot almak binaya zarar verir mi?

Karot noktaları, proje müellifinin belirlediği yerlerden ve yapının taşıyıcı kapasitesini etkilemeyecek çapta alınır; donatı kesilmeyecek şekilde önceden tarama yapılır. İşlem sonrası delikler uygun tamir harcıyla kapatılır. Zarar veren şey karot değil; yapının gerçek dayanımı bilinmeden alınan kararlardır.

İçinde oturulurken güçlendirme yapılabilir mi?

Kısmen. Cephe tarafındaki perde ilavesi ve dış kolon çalışmaları çoğu zaman bina boşaltılmadan, kat kat programlanarak yürütülebilir. Ancak daire içine giren kolon mantosu, temel takviyesi ve döşeme müdahaleleri o bölümün boşaltılmasını gerektirir. Hangi kalemin nasıl yürütüleceğini projeyi gördükten sonra iş programında yazıyoruz.

Cephe mantolaması yaptırdım, binam depreme karşı güçlendi mi?

Hayır. Cephe ısı yalıtımı enerji ve yoğuşma problemini çözer, taşıyıcı sisteme dayanım katmaz. Deprem dayanımı; kolon, kiriş, perde ve temelin kapasitesiyle ilgilidir. Eğer ileride güçlendirme düşünüyorsanız, cephe kaplamasını güçlendirmeden sonraya bırakmanız iki kez masraf yapmanızı engeller.

Sakarya'da şubeniz var mı, ne kadar sürede gelebiliyorsunuz?

Sakarya'da şubemiz ve yerel ekibimiz yok; merkezimiz Eskişehir'de. Sakarya'ya kendi ekibimiz ve ekipmanımızla gidiyoruz, mesafe karayoluyla yaklaşık iki yüz elli kilometre civarında. Bu yüzden acil saha programına göre müdahale sözü vermiyoruz; keşif ve uygulama tarihini takvime bağlayıp yazılı olarak paylaşıyoruz.

Kolonu kesilmiş bir dükkânı eski haline getirebilir misiniz?

Kesilmiş bir taşıyıcı elemanın geri kazanımı, bizim inisiyatifimizle yapılabilecek bir tamir işi değil; bir güçlendirme projesi konusudur. Statik proje müellifi geçici destekleme sisteminin nasıl kurulacağını ve yükün nasıl aktarılacağını çizmeden sahaya girmiyoruz. Proje ve onay tamamlandığında uygulamayı üstleniyoruz.

İlgili hizmetler: Karot Delme, Beton Kesme, Asfalt Kesme.