Kahramanmaraş Yapısal Güçlendirme

Kahramanmaraş'ta yapısal güçlendirme işine makine kurarak başlanmaz. Önce binanın ne durumda olduğunu bilmek gerekir. Biz Eskişehir merkezli çalışan bir güçlendirme ve restorasyon firmasıyız; Kahramanmaraş'a gittiğimizde ilk günümüz delgi yapmakla değil, kat planını çıkarmak, kolon ve kirişleri tek tek ölçmek, mevcut projeyle sahadaki yapıyı karşılaştırmakla geçer. Bu şehirde yapı stoğunun geçmişi ağırdır: Doğu Anadolu Fay Zonu üzerinde, birinci derece deprem bölgesindeki bir yerleşimden söz ediyoruz ve 6 Şubat 2023 depremlerinin merkez üsleri Pazarcık ile Elbistan'dı. Burada "güçlendirme" kelimesi başka illerde olduğundan daha somut bir anlam taşıyor. Ayakta duran bir bina, hasarsız bir bina demek değildir. Bizim işimiz bu ikisini birbirinden ayırmak ve ayırdıktan sonra yapılabilecek olanı yapmaktır.

Aşağıda nasıl tespit ettiğimizi, hangi veriye baktığımızı, güçlendirme kararını kimin imzaladığını ve fiyatın hangi kalemlerden çıktığını yazdım. Söz vermek yerine yöntem anlatmayı tercih ediyorum.

Önce teşhis: bina hakkında ne biliyoruz, ne bilmiyoruz

Sahaya çıktığımızda ilk sorduğumuz şey şu: elimizde bu binanın statik projesi var mı, yok mu? Projesi olan binada iş bir kademe kolaylaşır; kolon boyutlarını, donatı düzenini ve kat planını kâğıt üzerinde görüp sahada doğrulamak yeterli olur. Projesi kayıp binada ise röleve çıkarmak zorundayız: her kolonun kesiti ölçülür, kat yükseklikleri alınır, perde duvarların yeri işaretlenir, kirişlerin açıklıkları not edilir. Kahramanmaraş'ta eski yapı stoğunda projeye ulaşamadığımız çok oldu.

İkinci mesele donatı. Beton içinde kaç adet, hangi çapta demir olduğunu, etriye sıklığını ve pas payını bilmeden hiçbir değerlendirme sağlıklı olmaz. Donatıyı tarama cihazıyla belirliyor, kritik noktalarda küçük pencereler açarak gözle doğruluyoruz; bu pencereler iş bitince onarılır. Eski yapılarda düz yüzeyli donatıyla karşılaşmak sık görülür ve bu, aderansı nervürlü donatıdan farklı olduğu için yöntem seçimini doğrudan etkiler.

Üçüncüsü zemin ve temel. Şehrin bir bölümü ova zemininde, bir bölümü dağ eteğinin eğimli arazisinde oturuyor; aynı ilçede birkaç sokak mesafedeki iki binanın temel davranışı aynı olmayabiliyor. Temel bilgisi olmadan üst yapıyı güçlendirmek, çoğu zaman yükü daha problemli bir yere aktarmak demektir. Bu yüzden zemin etüdü raporu varsa mutlaka isteriz.

Taleplerin bir kısmı da binanın riskli yapı olup olmadığının belirlenmesiyle ilgili. Bu süreç 6306 sayılı kanun kapsamında yürür, raporu Bakanlıkça lisanslandırılmış kuruluşlar düzenler. Bizim yerimiz saha tarafıdır: numune alımı, donatı tespiti, röleve desteği ve rapor sonrası uygulama. Rapordan güçlendirme kararı çıkarsa projeye göre imalata giriyoruz; yenileme kararı çıkarsa kontrollü yıkım tarafında yer alabiliyoruz. Hangi kararın çıkacağını baştan taahhüt eden bir yaklaşımdan uzak durun; o karar ölçüm sonuçlarına aittir.

Beton dayanımını nasıl ölçüyoruz

Mevcut betonun dayanımı güçlendirme hesabının girdisidir, tahminle geçilecek bir kalem değildir. Bu ölçümü karot numunesi alarak yapıyoruz: taşıyıcı elemanlardan, donatıyı kesmeyecek noktalardan, belirlenen sayıda ve çapta silindir numune alınır, laboratuvara gönderilir ve basınç dayanımı orada belirlenir. Numunenin nereden alındığı, boyu, çapı ve elemanın adı etiketlenerek kayda geçer; yerinden koparılıp poşete atılan bir beton parçası numune sayılmaz.

Karot yanında tahribatsız yöntemleri de kullanıyoruz. Beton çekiciyle yüzey sertliği taranıp dayanım dağılımı hakkında fikir edinilir; ancak bunu tek başına kabul etmiyoruz, çünkü yüzey sertliği karbonatlaşmadan, nemden ve yüzey işleminden etkilenir. Doğrusu, çekiç okumasını karot sonucuyla kalibre etmektir. Ultrasonik hız ölçümü de betondaki boşluk ve çatlak yoğunluğu hakkında bilgi verir.

Numune sayısı keyfi belirlenmez; mevcut binaların değerlendirilmesine dair yönetmelik, kat adedine ve yapı büyüklüğüne bağlı asgari numune sayısı tanımlar. Bu sayının altına inmek raporu değersizleştirir; numuneden kısmak, yeniden yapılacak bir tespit demektir.

Taşıyıcı elemana dokunmanın tek kuralı

Kolon, kiriş, taşıyıcı perde ve döşemede kesit küçültecek, donatı kesecek ya da yük aktarımını değiştirecek hiçbir işi statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan yapmıyoruz. Bu bizim tercihimiz değil, işin kuralıdır. Bir kolonun köşesini "biraz" yontmak, bir perdede kapı boşluğu açmak, bir kirişin altından tesisat geçirmek için kesit daraltmak; hepsi binanın deprem davranışını değiştirir. Kahramanmaraş gibi bir yerde bu, teorik bir risk değil.

Uygulamada şöyle yürütüyoruz: müdahale edilecek eleman projede işaretlenir, donatı sahada taranır, gerekiyorsa geçici destek kurulur ve iş sırası proje müellifinin belirlediği şekilde uygulanır. Onay yoksa iş başlamaz; bunu keşif aşamasında söylüyoruz ki taraflar boş yere zaman kaybetmesin. Taşıyıcı olmayan bölme duvarlarda ve donatısız dolgularda durum farklıdır, orada teknik değerlendirme yeterli olur.

Hangi güçlendirme yöntemi hangi binada

Güçlendirme tek bir yöntem değil, bir yöntem ailesidir ve hangisinin seçileceğine projeyi hazırlayan mühendis karar verir. Bizim işimiz, seçilen yöntemi sahada doğru uygulamaktır. Kahramanmaraş'ta karşımıza en sık çıkan yaklaşımlar şunlar:

• Betonarme perde eklenmesi: Yatay rijitlik yetersizse mevcut çerçeve içine yeni perde duvar imal edilir. Temele kadar inen, temelde de güçlendirme gerektiren ağır bir imalattır; ankraj kalitesi burada belirleyicidir.
• Kolon mantolama: Mevcut kolonun etrafı donatı kafesiyle sarılıp yeni bir betonarme katman dökülerek kesit büyütülür. Kritik nokta, yeni kesitin mevcut kolonla birlikte çalışmasını sağlayan filiz ekimi ve yüzey hazırlığıdır.
• Lif takviyeli polimer sargı: Kesit büyütmenin mimari olarak mümkün olmadığı yerlerde kolon ve kirişlerin karbon ya da cam lifli kumaşla sarılması. Yüzey hazırlığı ve epoksi uygulama koşulları sonucu doğrudan belirler.
• Çelik kuşak ve çerçeve takviyesi: Belirli elemanlarda daha az yaş imalat gerektiren, hızlı kurulan çözüm.
• Filiz ekimi ve kimyasal ankraj: Yeni imalatı mevcut yapıya bağlayan ara eleman. Delik derinliği, temizliği ve enjeksiyon kalitesi ölçülebilir; istenirse çekme deneyiyle doğrulanır.

Hangi yöntemin uygulanacağı binanın taşıyıcı sistemine, kullanım amacına ve hedeflenen performans seviyesine göre değişir; aynı sokaktaki iki binaya iki farklı çözüm çıkabilir.

Güçlendirmeden önce beton onarımı, korozyon ve mantolama karışıklığı

Sağlam olmayan bir zemine takviye yapılmaz. Bu yüzden imalata başlamadan önce mevcut betonun onarılması gereken bölümlerini ayıklıyoruz: kabarmış pas payları, donatısı görünür hale gelmiş kolon köşeleri, su almış balkon ve saçak altları, karbonatlaşmanın donatıya kadar ilerlediği yüzeyler.

Sıra şudur: gevşek beton mekanik olarak kaldırılır, donatı pastan arındırılır, kesit kaybı ölçülür ve gerekiyorsa donatı takviyesi yapılır, koruyucu astar sürülür, sonra tamir harcı katman katman uygulanır. Harcın mevcut betonla uyumu, kalınlığı ve kür süresi işin kalitesini belirler. Kahramanmaraş'ın yaz sıcağında kür ihmal edilirse harç erken kurur ve büzülme çatlağı yapar; bu yüzden uygulama saatlerini ona göre ayarlıyoruz.

Burada bir kavram karışıklığını da düzeltmek istiyorum. Halk arasında "mantolama" denince genelde dış cephe ısı yalıtımı anlaşılır. Güçlendirme literatüründeki kolon mantolama ise taşıyıcı kesiti büyüten betonarme imalattır ve ısı yalıtımıyla ilgisi yoktur. Isı yalıtımı mantolaması binanın deprem dayanımına katkı vermez. Bir binada ikisi de yapılacaksa sıralama nettir: önce taşıyıcı sistem işleri, sonra cephe kaplaması. Aksi halde yeni cephe, güçlendirme sırasında sökülür.

Yığma ve restorasyon gerektiren yapılarda dikkat

Kahramanmaraş'ta betonarme dışında taş ve kerpiç yığma yapılar da bulunuyor. Bunların davranışı betonarmeden tamamen farklıdır ve betonarme refleksiyle yaklaşmak zarar verir. Yığma bir duvarda yükü taşıyan şey duvarın kendi kütlesi ve derz bütünlüğüdür; içine gelişigüzel çimento harcı basmak, orijinal harçtan çok daha rijit bir katman oluşturup çatlağı başka yere taşır.

Restorasyon niteliğindeki yapılarda sıramız şudur: özgün malzeme tespit edilir, uyumlu harç seçilir, çatlak haritası çıkarılır, gerekiyorsa enjeksiyonla derz ve boşluk dolgusu yapılır, duvar üstü hatıl ya da gergi sistemleriyle bütünlük sağlanır. Tescilli yapılarda koruma kurulu izni olmadan hiçbir müdahale yapılmaz ve biz izin çıkmadan iş almayız. Titreşim üreten ekipmanı bu yapılarda mümkün olduğunca devre dışı bırakıyor, kesme ve delme işlerini soğutmalı elmas uçlarla yapıyoruz.

Sahaya nasıl çıkıyoruz ve fiyat hangi kalemlerden oluşuyor

Bu konuda dürüst olmak zorundayım: merkezimiz Eskişehir'de, Kahramanmaraş'ta şubemiz yok. Başka illerde de şubemiz yok. Kahramanmaraş, ekip ve ekipmanı yola çıkararak gittiğimiz bir şehir. Bunun iki sonucu var. Birincisi, saha programına göre müdahale sözü vermiyoruz; iş tarihini karşılıklı belirliyoruz. İkincisi, işi bölmemeye çalışıyoruz: tespit, numune alımı, donatı taraması ve mümkünse ilk aşama imalatı tek saha programında topluyoruz. Aynı yapıda ya da bölgede birden fazla iş varsa aynı çıkışta birleştirmek herkesin lehine oluyor.

Keşifte sizden istediğimiz bilgiler: binanın kat adedi ve yaklaşık yapım yılı, statik projenin olup olmadığı, varsa daha önce alınmış hasar tespit ya da risk raporu, müdahale edilecek katın kullanım durumu, sahada elektrik ve su bağlantısı, araç ve ekipmanın binaya yaklaşabileceği bir erişim. Elbistan, Afşin, Pazarcık, Türkoğlu ya da Göksun gibi merkez dışı ilçelerdeki işlerde bu bilgiler daha da önemli, çünkü ekip günü buna göre planlanıyor.

Fiyata gelince: bu sayfada rakam görmeyeceksiniz, çünkü binayı görmeden verilen rakam ya sizi ya bizi yanıltır. Bunun yerine fiyatın hangi kalemlerden oluştuğunu yazıyorum.

• İşin cinsi ve kapsamı: Sadece tespit ve numune alımı mı, yoksa proje sonrası güçlendirme imalatı mı? İkisi bambaşka ölçeklerde işlerdir.
• Miktar: Numune adedi, mantolanacak kolon sayısı, perde metrekaresi, sargı yapılacak eleman sayısı, onarılacak beton yüzey alanı.
• Beton ve donatı durumu: Yüksek dayanımlı beton ve sık donatı, hem delgi hem imalat süresini uzatır.
• Erişim ve çalışma koşulu: Kat yüksekliği, iskele gereksinimi, dar alan, bodrum katı, gece çalışma zorunluluğu.
• Bina kullanımda mı: Oturulan binada toz ve gürültü kontrolü, kat kat sıralı çalışma ve daha uzun program gerekir.
• Ulaşım ve saha günü: Eskişehir'den çıkış yapıldığı için yol ve sahada geçen gün sayısı teklifte açıkça yer alır, gizli kalem olarak eklenmez.
• Laboratuvar ve rapor giderleri: Numunelerin deney ücretleri ayrı bir kalemdir ve kimin ödeyeceği baştan yazılır.

Teklifi bu başlıklar altında kalem kalem veriyoruz. Tek satırlık toplam rakam yerine dökümlü teklif istemenizi öneririm; karşılaştırma yapmak da kapsam dışı kalemleri konuşmak da kolaylaşır.

Sık Sorulan Sorular

Binam depremde hasar aldı, güçlendirme yeterli olur mu?

Bunu gözle bakarak söylemek doğru olmaz. Cevabı belirleyen şey, hasarın taşıyıcı sistemde mi bölme duvarlarda mı olduğu, mevcut beton dayanımı, donatı düzeni ve hesap sonucu çıkan performans seviyesidir. Veriler değerlendirildikten sonra güçlendirmenin teknik olarak mümkün ve ekonomik olarak makul olup olmadığı ortaya çıkar. Bazı binalarda güçlendirme mantıklıdır, bazılarında değildir.

Karot alınması binaya zarar verir mi?

Doğru yerden ve doğru sayıda alındığında vermez. Numune noktaları, donatıyı kesmeyecek ve elemanın kritik bölgesine denk gelmeyecek şekilde seçilir; öncesinde donatı taraması yapılır. İş bitiminde boşluklar tamir harcıyla doldurulur. Zarar veren şey karot almak değil, gelişigüzel delik açmaktır.

Güçlendirme sırasında binada oturulabilir mi?

İşin türüne bağlı. Beton onarımı ve lifli polimer sargı gibi işlerde çoğu zaman kat kat program yapılarak binada oturulmaya devam edilebilir. Temele inen perde ekleme gibi ağır imalatlarda ise çalışma alanındaki bağımsız bölümlerin boşaltılması gerekir. Bunu keşif sonrası iş programıyla birlikte net söylüyoruz.

Statik proje olmadan güçlendirmeye başlayabilir misiniz?

Hayır. Taşıyıcı sisteme yapılacak her müdahale, onaylı güçlendirme projesine ve gereken durumlarda yapı denetim onayına dayanır. Proje yoksa yapılacak ilk iş projeyi ürettirmektir; biz bu aşamada tespit ve ölçüm tarafında destek veririz, ama imalata proje olmadan girmiyoruz.

Kentsel dönüşüm riskli yapı raporunu siz mi veriyorsunuz?

Hayır. Riskli yapı tespit raporunu Bakanlıkça lisanslandırılmış kuruluşlar düzenler. Biz sürecin saha ayağındayız: numune alımı, donatı tespiti, röleve desteği ve karar güçlendirme yönünde çıkarsa uygulama. Rapor sonucunu baştan taahhüt eden bir açıklama yapmıyoruz.

Mantolama yaptırırsam binam depreme dayanıklı olur mu?

Dış cephe ısı yalıtımı anlamındaki mantolama binanın deprem dayanımına katkı vermez, ısı kaybını azaltır. Deprem dayanımını artıran şey taşıyıcı sisteme yapılan güçlendirmedir. İkisini birlikte planlıyorsanız sıralama önemlidir: önce taşıyıcı sistem imalatları tamamlanır, cephe kaplaması en sona bırakılır.

Kahramanmaraş'ta ekibiniz var mı, ne kadar sürede gelirsiniz?

Kahramanmaraş'ta ya da başka bir ilde şubemiz yok; merkezimiz Eskişehir. Sahaya ekip ve ekipmanla çıktığımız için saha programına göre müdahale sözü vermiyoruz. İşin kapsamını konuştuktan sonra karşılıklı bir tarih belirliyor, o tarihte gereken ekiple sahada oluyoruz. Yığma taş ya da tescilli yapı söz konusuysa izin durumunu da bu görüşmede netleştiriyoruz.

İlgili hizmetler: Karot Delme, Beton Kesme, Asfalt Kesme.