İzmir Yapısal Güçlendirme

Bu sayfayı, İzmir'de bir binanın taşıyıcı sistemine dokunmayı düşünen kat maliklerine, site yönetimlerine ve müteahhitlere yazdım. Bizim işimizde güçlendirme tek başına bir imalat kalemi değil; önce yapının gerçekte ne durumda olduğunu ölçtüğümüz, sonra o ölçüme göre karar verdiğimiz bir zincirin son halkası. Dias Yapı'nın merkezi Eskişehir'de. İzmir'de şubemiz ya da orada sürekli duran bir yerel ekibimiz yok; işlere ekiple ve ekipmanla Eskişehir'den gidiyoruz. Arada yaklaşık 450 kilometre var ve bunu baştan yazıyorum, çünkü hem iş programını hem de bedelin nasıl oluştuğunu doğrudan etkiliyor. Keşfi tek seferde, imalatı kesintisiz bloklar hâlinde planlıyoruz.

İzmir'de güçlendirme kararı ölçümle başlar, teklifle değil

Bize gelen ilk telefonların çoğu şöyle oluyor: "Binamız eski, güçlendirelim, ne kadar tutar?" Bu soruya daha binayı görmeden rakam veren varsa dikkatli olun; o rakam binanın kendisine değil tahmine dayanıyor demektir. Mevcut bir yapının deprem performansı, Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği'nin mevcut binaların değerlendirilmesine ayrılmış bölümüne göre hesaplanır ve bu hesabın girdileri sahadan toplanır: betonun gerçek basınç dayanımı, donatının çapı ve yerleşimi, etriye sıklığı, kolon ve kiriş kesitleri, kat planlarındaki düzensizlikler, elde mevcut proje varsa projeyle sahanın uyuşup uyuşmadığı.

İzmir'de bu ölçümün ayrı bir ağırlığı var. Kent Ege'nin diri fay kuşağının içinde; 2020'de yaşanan deprem, körfez çevresindeki gevşek alüvyon zeminde uzun periyotlu sarsıntının orta ve yüksek katlı yapılara ne yaptığını gösterdi. Aynı yaşta iki bina, biri sert zeminde biri körfeze yakın alüvyonda oturuyorsa aynı çözümü hak etmez. Bu yüzden İzmir işlerinde zemin verisini ve binanın kat adedini, hesabı yapan proje ekibiyle birlikte masaya koymadan imalat planı çıkarmıyoruz. Önce bina konuşur, sonra biz.

Sahada ne ölçüyoruz: karot, donatı taraması, röleve

Yapı tespitinde ilk iş binayı okumak. Kat kat gezip kolon ve kiriş kesitlerini ölçer, kat yüksekliklerini ve açıklıkları alır, mevcut röleveyi çıkarırız. Sonra donatı tarayıcıyla kolonlardaki boyuna donatıların yerini ve etriye aralığını belirleriz. Bu adım hem hesap için gerekli hem de bir sonraki adımın güvenliği için şart, çünkü karot yerini donatıyı kesmeyecek şekilde seçmek zorundayız.

Karot, betonun gerçek dayanımını öğrenmenin en doğrudan yolu. Yönetmeliğin öngördüğü asgari sayıda ve katlara dağıtılmış biçimde numune alır, laboratuvara gönderir, basınç sonuçlarını hesap ekibine iletiriz. Numune yerlerini kapatmak da işin parçasıdır: delikleri rötresi düşük tamir harcıyla dolduruyoruz, açık bırakılmış bir karot deliği zamanla nem ve donatı korozyonu için giriş kapısı olur. Bunun yanında pas payı kalınlığını, karbonatlaşma derinliğini ve gözle görünen çatlakların karakterini kayıt altına alırız; sıva üstünde saç teli gibi ilerleyen rötre çatlağıyla kolon başında eğik ilerleyen kesme çatlağı bambaşka şeyler anlatır.

Burada değişmeyen bir kuralımız var, İzmir'de de her yerdeki gibi uygularız: kolon, kiriş ve taşıyıcı perde üzerinde statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan kesme, delme, boşluk açma işine girişmeyiz. Numune alımı bile bu çerçevede, hesap sorumlusunun belirlediği noktalardan yapılır. "Nasılsa küçük bir delik" diye başlayan işler, taşıyıcı elemanın kapasitesini düşürerek biter.

Riskli yapı raporu sürecinde bizim yerimiz nerede

İzmir'de kentsel dönüşüm gündemi canlı ve bize gelen taleplerin bir kısmı riskli yapı tespiti sürecinden geliyor. Burada sınırı net çizmek isterim: riskli yapı tespit raporunu, ilgili mevzuat kapsamında Bakanlıkça lisanslandırılmış kuruluşlar düzenler. Biz o raporu veren taraf değiliz. Bizim işimiz sürecin saha ayağında numune alımı ve ölçüm desteği vermek; rapor sonrasında güçlendirme kararı çıktıysa imalatı üstlenmek.

Rapor "riskli" sonucuyla geldiğinde önünüzde iki yol olur: yıkıp yeniden yapmak ya da güçlendirmek. İkisi de her bina için doğru cevap değildir. Betonu çok düşük çıkmış, donatı düzeni bugünkü mantıktan tamamen uzak, kat planında ağır düzensizlik taşıyan bir yapıda güçlendirme çoğu zaman harcanan paranın karşılığını vermez; bunu mal sahibine söylemek de işin parçası. Buna karşılık betonu makul, taşıyıcı sistemi düzenli, sorunu belli noktalarda toplanmış bir binada güçlendirme hem daha hızlı hem daha az yıkıcı bir yoldur. Kararı hesap sonucu ve maliyet karşılaştırması verir; bizim tercihimiz değil.

Yöntemi bina seçer: kolon mantosu, perde ilavesi, çelik kuşak, lifli polimer

Güçlendirme projesi elimize geldiğinde uygulanacak yöntem zaten orada yazılıdır. Yine de mal sahibinin ne yapılacağını anlaması işi kolaylaştırıyor; en sık karşılaştığımız dört kalemi kısaca yazayım.

• Betonarme kolon mantolama: mevcut kolonun etrafına yeni donatı kafesi örülür, yüzey pürüzlendirilir, kimyasal ankrajla mevcut kesite bağlanır, üzerine yeni beton dökülür ya da kalıp içine akıcı beton basılır. Kesit büyüdüğü için taşıma gücü ve süneklik birlikte artar. Emek isteyen, ama karşılığını veren yöntemlerin başında gelir.
• Betonarme perde ilavesi: binanın yatay yük taşıma kapasitesi yetmiyorsa uygun akslara yeni perde duvar eklenir. Bu iş temele kadar iner; altına temel imalatı yapılmadan eklenen duvar işe yaramaz. Kat planında yer kaybı olur, bunu baştan konuşmak gerekir.
• Çelik kuşak ve çelik çerçeve: özellikle kısa kolon oluşmuş, etriyesi seyrek elemanlarda çelik lama ve köşebentle kuşaklama yapılır. Islak imalatı azdır, görece hızlı ilerler; buna karşılık korozyon ve yangın koruması ihmal edilmemelidir.
• Lifli polimer (karbon fiber) sargı ve şerit: kesit büyütmenin mümkün olmadığı yerlerde, kolon sargılamada ve kiriş alt yüzünde eğilme takviyesinde kullanılır. Yüzey hazırlığı ve epoksi işçiliği burada her şeydir; tozlu, nemli ya da pas payı dökülmüş yüzeye yapıştırılan kumaş yalnızca görüntü olur. Lifli polimer çürümüş betonu iyileştirmez: önce onarım, sonra takviye.

Körfez havası, donatı korozyonu ve beton onarımının güçlendirmeyle ilişkisi

İzmir'de sahil şeridine yakın binalarda sık gördüğümüz tablo şu: balkon alt yüzlerinde, saçaklarda, çatı parapetlerinde ve kolon kaidelerinde beton kabarmış, pas payı dökülmüş, donatı görünür hâle gelmiş. Sebebi genellikle iki başlıkta toplanır. Birincisi karbonatlaşma; betonun yüzeyden içeri doğru alkalinitesini kaybetmesi ve donatıyı koruyan pasif filmin bozulması. İkincisi deniz etkisiyle taşınan klorür; nemli ve tuzlu havada beton örtüsü ince kaldıysa donatı korozyonu hızlanır. Korozyona uğrayan donatı hacim genişletir, betonu içeriden çatlatıp döker; süreç kendi kendini besler.

Bu binalarda önce onarım yapılır, sonra güçlendirme konuşulur. Gevşemiş beton mekanik olarak kaldırılır, korozyonlu donatı pas tabakalarından temizlenir, kesit kaybı ölçülür. Kayıp ciddi ise proje ekibi yeni donatı ekletir. Ardından donatıya pasivasyon astarı, yüzeye aderans köprüsü ve rötresi düşük tamir harcı uygulanır; gerekiyorsa yüzey koruma kaplamasıyla kapatılır. Bu adımlar atlanıp doğrudan manto ya da lifli polimer uygulanırsa sorun yeni betonun altına gizlenmiş olur, çözülmüş olmaz. Beton onarımı ve restorasyon tarafında da çalışmamızın sebebi tam olarak bu: iki iş birbirinin devamı.

Mantolama iki ayrı iş: hangisinden söz ettiğinizi netleştirin

Telefonda en çok karışan konu bu. "Mantolama yaptıralım" cümlesi bazen ısı yalıtımını, bazen kolon mantolamayı kastediyor. İkisi bambaşka işlerdir. Isı yalıtımı mantolaması bir cephe işidir; yalıtım levhası, file, sıva ve son kat kaplamadan oluşur, ısıtma-soğutma giderini düşürür, yüzeydeki yoğuşmayı azaltır. Binanın deprem dayanımına katkısı yok denecek kadar azdır; dayanım kazandırdığı iddiası yanlıştır.

Kolon mantolama ise taşıyıcı sistem imalatıdır; statik projeye, donatı detayına ve denetime tabidir. İzmir'de bazı binalarda ikisi arka arkaya yapılır: önce güçlendirme ve beton onarımı biter, en sonda cephe yalıtımı ve boya çekilir. Sıralamayı ters kurup önce cepheyi yenilemek, birkaç ay sonra ankraj ve kalıp için o cepheyi yeniden sökmek anlamına gelir. Aynı binada iki iş de yapılacaksa program bunu gözeterek kurulmalıdır.

İzmir'in eski yapı stoğu ve tescilli yapılarda dikkat

İzmir yalnızca betonarme apartman stoğundan ibaret değil. Kemeraltı ve çevresindeki tarihi ticaret dokusunda, kentin eski yerleşim omurgasında yığma taş ve tuğla duvarlı, ahşap döşemeli yapılar var. Bunların bir bölümü tescillidir. Tescilli yapıda hiçbir müdahale, ilgili Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu'nun onayladığı proje olmadan başlamaz; bu, taşıyıcı elemana dair kuralımızın tarihi yapıdaki karşılığıdır ve bizde istisnası yoktur.

Yığma yapıda betonarme mantığını olduğu gibi uygulamak da doğru değildir. Taş duvarda çatlak enjeksiyonu, derz boşaltıp yeniden doldurma, duvar birleşimlerinde gergi ve hatıl çözümleri, ahşap döşemede kirişlerin çürüyen uçlarının değiştirilmesi gibi kalemler öne çıkar. Çimento bazlı sert malzemeyi kireç harçlı özgün duvara zorla oturtmak, kısa vadede sağlam görünüp uzun vadede duvarı bozan bir müdahaledir. Restorasyon işlerinde rolümüz, koruma projesinin öngördüğü müdahaleyi sahada doğru malzeme ve doğru sırayla uygulamaktır; proje dışına çıkıp "daha sağlam olsun" diye malzeme değiştirmek değil.

Eskişehir'den İzmir'e çalışma düzeni ve bedelin oluşumu

İzmir'de sürekli ekibimiz olmadığı için işi tek parça planlıyoruz. Önce keşif: bina gezilir, ölçüler alınır, mevcut proje ve varsa geçmiş raporlar incelenir, hasarlı bölgeler fotoğraflanır. Keşif çıktısı, hesap ekibinin ihtiyaç duyduğu numune ve ölçüm listesini netleştirir. Numune alımı ile laboratuvar sonucunun beklenmesi ayrı bir turdur. Proje onaylanıp imalata gelindiğinde ekip ve ekipman İzmir'e taşınır, iş bitene kadar sahada kalır.

Bedel tarafında rakam yazmıyorum, çünkü elimizde her binaya uyan bir fiyat listesi yok. Bunun yerine bedelin neye göre çıktığını yazayım. İmalat kalemleri kendi birimiyle ölçülür: kolon mantolama adet ve kesit üzerinden, perde ilavesi alan ve beton hacmi üzerinden, çelik kuşak ağırlık üzerinden, lifli polimer alan ve kat sayısı üzerinden, beton onarımı ise onarılan yüzey ve derinlik üzerinden. Bunların üstüne kat adedi, çalışma yüksekliği, iskele ihtiyacı, molozun bina içinden nasıl tahliye edileceği, sahada elektrik ve suyun hazır olup olmadığı, binanın boşaltılıp boşaltılmadığı ve çalışma saatlerine getirilen kısıtlar biner. Oturulan bir binada yalnızca gündüz belirli saat aralığında çalışmak, boş binadaki aynı imalattan belirgin biçimde uzun sürer. Son olarak Eskişehir–İzmir arası ulaşım, ekip konaklaması ve ekipman nakli kalemi vardır; bunu teklifte ayrı satırda gösteriyor, diğer kalemlerin içine dağıtmıyoruz.

Sık Sorulan Sorular

İzmir'de şubeniz var mı?

Yok. Merkezimiz Eskişehir'de ve İzmir'de yerel ekibimiz, deposu ya da ofisi bulunmuyor. İzmir işlerine ekiple ve ekipmanla Eskişehir'den geliyoruz. Bu nedenle tek kalemlik küçük işlerden çok, keşfi ve imalatı önceden planlanabilen işler için uygun bir çalışma düzenimiz var.

Binamızı görmeden fiyat verebilir misiniz?

Veremeyiz. Güçlendirme bedeli binanın kat adedine, taşıyıcı sistemine, betonun durumuna ve projenin öngördüğü imalat kalemlerine göre değişir. Görmeden verilen rakam sahada mutlaka değişir ve bu değişimi de yine mal sahibi öder. Keşif yapılıp proje netleştikten sonra kalem kalem dökülmüş bir teklif çıkarıyoruz.

Güçlendirme için binayı boşaltmak zorunda mıyız?

Her zaman değil, ama imalatın kapsamına bağlı. Perde ilavesi ve yaygın kolon mantolama yapılacaksa iş hacmi, toz ve gürültü nedeniyle çoğunlukla boşaltma gerekir. Belirli kolonlarda sınırlı takviye ya da noktasal beton onarımı söz konusuysa, kat kat program kurup oturulan binada çalışmak mümkün olabiliyor. Kararı güçlendirme projesi ve iş programı birlikte verir.

Karot almak binaya zarar verir mi?

Doğru yerden alınırsa vermez. Bu yüzden önce donatı taraması yapıp numune yerini donatıyı kesmeyecek şekilde belirliyor, noktaları hesap sorumlusunun onayıyla seçiyoruz. İşlem bittikten sonra delikler tamir harcıyla kapatılır. Tarama yapılmadan, onay alınmadan gelişigüzel açılan delikler ise taşıyıcı elemana gerçekten zarar verir.

Riskli yapı tespit raporunu siz mi düzenliyorsunuz?

Hayır. O raporu ilgili mevzuat kapsamında lisanslandırılmış kuruluşlar düzenler. Biz sürecin saha ayağındayız: numune alımı, ölçüm ve tespit desteği veriyoruz. Rapor sonrasında güçlendirme kararı çıkarsa imalatı üstleniyoruz.

Kolonda boşluk açmak veya kiriş kesmek istiyoruz, yapar mısınız?

Statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan hayır. Kolon, kiriş ve taşıyıcı perde binanın yükünü taşıyan elemanlardır; bunlarda açılan her boşluğun hesapla doğrulanması gerekir. Onaylı projesi olan işlerde ise takviye detayını projedeki sırayla uygular, elemanı zayıflatmadan çalışırız.

Mantolama yaptırsak deprem dayanımımız artar mı?

Cephe ısı yalıtımı mantolaması dayanımı artırmaz; o iş yalıtım ve enerji tarafındadır. Dayanımı artıran, taşıyıcı elemanın kesitini büyüten betonarme kolon mantolamadır ve statik projeye bağlıdır. Aynı binada iki işi de yaptıracaksanız önce güçlendirme ve beton onarımı bitmeli, cephe kaplaması en sona kalmalıdır.

İlgili hizmetler: Karot Delme, Beton Kesme, Asfalt Kesme.