İstanbul Yapısal Güçlendirme

İstanbul'da yapısal güçlendirme için aranmamız çoğu zaman tek cümleyle başlar: "Binada çatlaklar var, ne yapmamız lazım?" Bu soruya sahayı görmeden, betonun bugünkü dayanımını bilmeden, taşıyıcı sistemi ölçmeden cevap veren herkes tahmin yürütüyordur. Dias Yapı olarak işimizi, mevcut bir yapıyı önce okunabilir hale getirmek, sonra hazırlanan projeye göre iyileştirmek diye tarif ediyoruz. Merkezimiz Eskişehir'dir; İstanbul'da şubemiz ya da orada bekleyen yerel bir ekibimiz yok, işleri planlı gidişlerle yürütüyoruz. Aşağıda güçlendirme zincirinin adımlarını, neresinde durduğumuzu ve hangi işlere onaylı proje olmadan başlamadığımızı yazdım.

Önce binayı ölçüyoruz, sonra konuşuyoruz

Güçlendirme kararının girdisi binanın kendisidir. İstanbul'da karşımıza çıkan yapıların önemli bir bölümü 2000 öncesinde yapılmış, arada tadilat görmüş, projesi kaybolmuş ya da projesiyle sahası birbirini tutmayan binalar. Böyle bir binada ilk iş, mevcut durumu yeniden ölçerek çıkarmaktır. İlk saha turunda topladığımız veriler şunlar:

• Kolon, kiriş ve perdelerin kat planındaki gerçek yerleri, aks aralıkları ve sahada ölçülen kesit ölçüleri
• Çatlakların yeri, yönü ve genişliği; çatlağın taşıyıcı elemanda mı bölme duvarda mı olduğu
• Zemin katta sonradan kaldırılmış duvar, iptal edilmiş perde, genişletilmiş vitrin veya açılmış asma kat
• Bodrumda su ve nem izi, beton yüzeyinde kabuk atması, açığa çıkmış paslı donatı
• Projede olmayan çatı ilaveleri, teras üzerine binmiş ek yükler, yeri değiştirilmiş merdiven
• Bitişik parselde devam eden kazı, temel imalatı veya yıkım

Bu tur bir rapor değil, işin haritasıdır; numunelerin hangi kattan ve hangi elemandan alınacağı burada belirlenir. Çatlak hareket ediyor mu sorusu varsa üzerine izleme elemanı koyup aralıklarla kontrol edilmesini öneririz; tek seferlik bir fotoğraf bunu söylemez. Temelde şüphe varsa muayene çukuru gündeme gelir, çünkü temel boyutları bilinmeden takviyenin nereye oturacağı belirsizdir.

Beton dayanımı ve donatı düzeni: sayı nereden geliyor

Güçlendirme projesinin en kritik girdisi betonun bugünkü basınç dayanımıdır. Bu sayı tahminle yazılmaz; binadan alınan karot numunelerinin bağımsız laboratuvarda kırılmasıyla bulunur. Numune noktalarını keyfimize göre seçmeyiz, kat ve eleman dağılımını statik proje müellifi belirler. Yönetmelik hesapta kullanılacak bilgi düzeyini sahadan toplanan veriye bağladığı için, veri az toplanırsa hesap temkinli katsayılarla yapılır ve gereğinden ağır bir güçlendirme çıkabilir.

• Donatı taraması: Karot deliğini işaretlemeden önce elemanın içindeki demir düzenini tararız. Amaç hem numune alırken donatı kesmemek hem de hesap için gereken çap, adet ve etriye aralığını çıkarmaktır.
• Karot alma: Silindir numune, su soğutmalı makineyle ve elemanın kritik bölgesinden kaçınılarak alınır; boy-çap oranı laboratuvarda düzeltme katsayısıyla değerlendirilir.
• Paspayı penceresi: Sınırlı bir alanda beton örtüsü kaldırılıp donatı gözle doğrulanır, korozyon varsa derecesi görülür.
• Yığma ve eski yapılarda numune: Betonarme olmayan yapılarda taş, tuğla ve harç numunesi ile duvar kesit incelemesi devreye girer.

Numune alınan yerleri açık bırakmıyoruz, delikler yüksek dayanımlı tamir harcıyla kapatılır. Su basıncına maruz bodrum perdelerinde kapatma detayı ayrıca planlanır; yoksa delik sonradan sızıntı kaynağına döner. Laboratuvar sonucu bize değil, müellife ve mal sahibine gider.

Kentsel dönüşüm risk raporu sürecinde bizim yerimiz

İstanbul'da en çok karışan konu bu. Riskli yapı tespiti, kentsel dönüşüm mevzuatı kapsamında yetkilendirilmiş kuruluşlarca yürütülen, binanın "riskli" ya da "risksiz" olduğunu belirleyen ayrı bir süreçtir. Güçlendirme projesi ise yapının yıkılmadan, taşıyıcı sistemine müdahale edilerek hedeflenen performansa çıkarılmasıdır. İkisi farklı belgelerdir, maliklerin önüne farklı seçenekler koyar.

Rolümüz açık: rapor sürecinde ihtiyaç duyulan saha ölçümlerini, donatı tespitini ve numune almayı biz yaparız; raporu düzenleyip imzalayan taraf yetkili kuruluş ve müellifidir. Karar güçlendirme yönünde çıkarsa onaylı projeye göre uygulamayı üstleniriz. Yıkıp yeniden yapmakla güçlendirmek arasındaki tercih bize ait değildir; yapının durumu, parselin imar durumu ve kat maliklerinin ortak kararı belirleyicidir. Sahadan gördüğümüz kadarıyla güçlendirme; taşıyıcı sistemin sağlam olduğu, yeni binanın mevcuttan küçük çıkacağı ve yapının korunması gerektiği durumlarda öne çıkıyor.

Taşıyıcı elemanda tek kural: onaylı proje olmadan iş yok

Bu konuda pazarlık yapmıyoruz. Kolon, kiriş ve taşıyıcı perdede; statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan hiçbir kesme, delme, kesit küçültme veya eleman iptali yapmıyoruz. "Kolonun köşesini birkaç santim tıraşlayın", "perdeye kapı boyu boşluk açın", "kirişten tesisat geçireceğiz, delin" talepleri özellikle dükkân ve otopark tadilatlarında sık geliyor. Küçük görünür ama yapının yatay yük taşıma düzenini değiştirir; bir perdenin iptali binanın rijitliğini tek hamlede düşürür.

Düzenimiz şu: müdahale taşıyıcıya dokunuyorsa önce müellifin çizimi ve hesabı gelir, gerekiyorsa yapı denetim ve idare onayı tamamlanır, sonra saha çalışması başlar. Proje elimizde yokken yalnızca tespit, ölçüm ve numune alma yaparız. Sebebi basit: proje dışı müdahaleler binayı iyileştirmek yerine zayıflatıyor.

Yöntemler: hangi teşhis hangi çözüme karşılık geliyor

Güçlendirme tek bir uygulamanın adı değildir; hangi eleman neden yetersizse çözüm ona göre seçilir. En sık karşımıza çıkan eşleşmeler şöyle:

• Kolon mantolaması: Eleman bazında kapasite ve sünek davranış yetersizse kolonun etrafına donatı kafesi kurularak kesit büyütülür. İşin kalitesini, ek donatının alt ve üst kata aktarımı ile ankraj deliklerinin derinliği ve temizliği belirler.
• Betonarme perde ilavesi: Bina bütün olarak yatay yükte zayıfsa en doğrudan çözümdür. Perde temelden başlar, kat kat devam eder; mevcut çerçeveyle birleşimi ekilen filizlerle kurulur ve çoğu zaman temel takviyesini de getirir.
• Lifli kompozit (karbon) sargı: Kesit büyütmenin mimari olarak mümkün olmadığı, kesme kapasitesi ve sarılma eksikliğinin öne çıktığı elemanlarda uygulanır. Yüzey hazırlığı ve köşe yuvarlatma detayı sonucu belirler.
• Dolgu duvar güçlendirmesi: Taşıyıcı olmayan duvarların deprem sırasında düzlem dışı devrilmesi can güvenliği sorunudur; projede öngörülüyorsa hasır donatılı sıva ile çözülür.
• Epoksi enjeksiyon: Çatlaklar, projede uygun görülen durumlarda düşük viskoziteli reçineyle doldurulur. Bu bir kapasite artırma yöntemi değil, bütünlüğü geri kazandırma adımıdır.
• Filiz ekimi ve kimyasal ankraj: Yeni betonun eskisiyle birlikte çalışmasını sağlayan bağdır. Delik çapı, derinliği, tozunun temizlenmesi ve kimyasalın kür süresi takip edilir; bu adım atlanırsa üstteki bütün imalat boşa gider.

Döküm öncesinde kalıp ve donatı kontrolü yapılır, sonrasında kür takip edilir. Yeni dökülen güçlendirme betonundan da numune alırız; ölçüm işin başında da sonunda da vardır.

Beton onarımı olmadan güçlendirme kalıcı olmaz

Paspayı dökülmüş, donatısı paslanmış bir kolonun üzerine manto çekmek sorunu kapatmaktan başka işe yaramaz; korozyon çalışmaya devam eder ve birkaç yıl içinde yeni kesitte de kabarma başlar. Bu yüzden programa beton onarımını da yazarız: ses veren ayrışmış beton sağlam yüzeye kadar kaldırılır, açığa çıkan donatı pastan arındırılıp kesit kaybı ölçülür, kayıp fazlaysa müellife bildirilir, donatıya korozyon önleyici kaplama uygulanır, kesit tamir harcıyla geri kazanılır.

İstanbul'da beton onarımı taleplerinin büyük kısmı bodrum otoparklarından, teras altı döşemelerinden, balkon uçlarından ve deniz etkisine açık cephelerden geliyor. Ortak sebep genellikle su yalıtımıdır; suyun geldiği yol kesilmezse aynı yüzey birkaç yıl sonra tekrar bozulur. Onarımı bu yüzden güçlendirmenin hazırlık adımı sayıyoruz.

Mantolama ve restorasyon yapılarında iş sırası

"Mantolama" kelimesi iki ayrı işi anlatıyor ve karışması yanlış beklenti üretiyor. Isı yalıtımı mantolaması cepheye yalıtım levhası uygulanmasıdır, taşıyıcı sisteme katkı sağlamaz. Kolon mantolaması ise taşıyıcı elemanın kesitinin büyütülmesidir, doğrudan güçlendirmedir. İkisi birden yapılacaksa sıra bellidir: önce taşıyıcı sistem müdahalesi ve beton onarımı biter, cephe yalıtımı sona kalır; tersi yapılırsa yeni kaplanan cephe ankraj ve kalıp işleri için sökülür.

Restorasyon gerektiren ya da eski tekniklerle inşa edilmiş yapılarda tempo değişir. Yığma taş ve tuğla duvarlı, ahşap döşemeli, kemerli yapılarda betonarme refleksiyle ankraj çakmak dokuya kalıcı zarar verir. Böyle yapılarda titreşim üreten ekipman yerine daha yavaş, kontrollü kesim ve delme yöntemlerini tercih ederiz; harçta özgün malzemeyle uyum gözetilir, sert çimento esaslı yamalar eski duvarı zorlar. Tescilli yapılarda ise yetkili koruma kurulunun izni ve onaylı proje olmadan hiçbir müdahaleye başlamayız; İstanbul'un eski yapı stoğunun ciddi bir kısmı bu kapsamda olduğu için tescil durumunu ilk görüşmede soruyoruz.

İstanbul sahası, Eskişehir'den çalışma düzenimiz ve fiyatın kalemleri

Burada işin tekniği kadar lojistiği de plan ister. Bitişik nizam binada malzemeyi içeri sokmak, dar sokakta araç yanaştırmak, molozu izin verilen saatlerde çıkarmak, asansörsüz binada donatı ve kalıp taşımak programın parçasıdır. Oturulan binalarda gürültülü imalatları gündüz saatlerinde toplar, kat malikleriyle iletişimi tek muhatap üzerinden yürütür, çalışma alanını bölerek binanın tamamını aynı anda açmayız. Su ve elektrik noktası ile atık suyun toplanacağı yer işe başlamadan konuşulur.

Merkezimiz Eskişehir ve İstanbul yaklaşık üç yüz kilometre uzağımızda. Bunu gizlemek yerine programa yazıyoruz: keşif için ayrı gidiş, ölçüm ve numune alma için ayrı gidiş, uygulamada ekibin sahada konaklamalı çalışması. Gidişleri birleştirmeyi tercih ederiz; aynı binada hem tespit hem uygulama varsa tek programda toplamak süreyi de maliyeti de düşürür. Tek noktalık küçük işlerde dürüst cevabımız şu: mesafe nedeniyle her iş verimli olmaz, uygun değilse baştan söyleriz.

Fiyat konusunda internet üzerinden rakam vermiyoruz; güçlendirmede iki bina birbirine benzemediği için ortalama bir liste yayımlamak müşteriyi yanıltır. Teklifi belirleyen kalemler şunlar: güçlendirilecek eleman sayısı ve kat adedi, seçilen yöntem, ekilecek filiz ve ankraj sayısı, beton ve donatı miktarı, iskele ihtiyacı, yeniden yapılacak sıva ve kaplama alanı, moloz nakli, binanın boşaltılıp boşaltılmayacağı, çalışma saati kısıtları ve Eskişehir'den yapılacak gidiş sayısı. Laboratuvar deney ücretleri ile müellif bedeli ayrı kalemlerdir. Keşif ve proje elimize geçtikten sonra kalem kalem yazılı teklif veririz.

Sık Sorulan Sorular

Binamı güçlendirmek mi, yıkıp yeniden yapmak mı daha doğru?

Bu kararı biz veremeyiz, çünkü sadece teknik bir soru değil. Teknik tarafta binanın mevcut performansı, taşıyıcı sistemin bütünlüğü ve zemin durumu belirleyicidir; bunlar ölçüm ve projeyle ortaya çıkar. Diğer tarafta parselin imar durumu ve maliklerin ortak kararı vardır. Bizim işimiz kararın teknik ayağını besleyen ölçümleri sağlamak, güçlendirme kararı çıkarsa uygulamayı yapmaktır.

Kaç adet karot numunesi alınması gerekiyor?

Sayıyı biz belirlemiyoruz. Yönetmelik, hesapta kullanılacak bilgi düzeyine göre kat ve eleman bazında asgari numune düzenini tanımlar; sayıyı ve noktaları statik proje müellifi belirler. Az numuneyle tasarruf etmek genelde ters teper: bilgi düzeyi düştükçe hesap temkinli yapılır, güçlendirmenin kapsamı büyür.

Karot almak binaya zarar verir mi?

Donatı taraması yapıldıktan sonra doğru noktadan ve uygun çapta alınan numune, yapının taşıma gücünü anlamlı ölçüde etkilemez. Zarar veren şey keyfi noktadan, donatı kesilerek alınan ve kapatılmadan bırakılan numunedir. Yerleri müellifle belirler, açılan delikleri tamir harcıyla kapatırız.

Riskli yapı raporunu siz mi düzenliyorsunuz?

Hayır. Riskli yapı tespit raporu mevzuat gereği yetkilendirilmiş kuruluşlarca düzenlenir ve müellifince imzalanır. Biz o sürecin saha ayağındayız: ölçüm, donatı tespiti ve numune alma. Rapor sonrasında güçlendirme kararı çıkarsa onaylı projeye göre uygulamayı üstleniriz.

Bina boşaltılmadan güçlendirme yapılabilir mi?

Bazı işlerde mümkün, bazılarında değil. Tekil kolon mantolaması, sınırlı bölgede beton onarımı ve dolgu duvar güçlendirmesi kat kat programlanarak oturuma devam edilirken yapılabilir. Perde ilavesi ve temel takviyesinde ise binanın tamamının ya da ilgili bölümünün boşaltılması genellikle gerekir. Kararı projenin kapsamı ve iş güvenliği belirler; hangi bölümün ne kadar süre kullanılamayacağını keşiften sonra yazılı bildiririz.

Isı yalıtımı mantolaması binamın deprem dayanımını artırır mı?

Artırmaz. Cephe mantolaması ısı kaybını azaltır, taşıyıcı sisteme kapasite eklemez. Deprem dayanımını artıran işlemler kolon mantolaması, perde ilavesi, kompozit sargı ve temel takviyesi gibi taşıyıcı sistem müdahaleleridir. İkisi de yapılacaksa önce güçlendirme biter, cephe yalıtımı en sona kalır.

İstanbul'da ekibiniz var mı, ne kadar sürede gelebilirsiniz?

İstanbul'da şubemiz ve orada sürekli bulunan bir ekibimiz yok; merkezimiz Eskişehir. İşleri planlı gidişlerle yürüttüğümüz için saha programına göre saha ziyareti çoğu zaman mümkün olmuyor; keşif için gün belirler, programı önceden paylaşırız. Emniyetsiz görünen acil bir durumda ilk değerlendirmeyi fotoğraf ve video üzerinden yapar, gerekiyorsa o bölümün kullanımını hemen durdurmanızı söyleriz.

İlgili hizmetler: Karot Delme, Beton Kesme, Asfalt Kesme.