Diyarbakır Yapısal Güçlendirme

Diyarbakır'da güçlendirme için aranan bir binanın hikâyesi neredeyse hep aynı yerden başlar: ya bir hasar tespit raporu eline ulaşmıştır, ya kat maliki toplantısında dönüşüm konuşulmuştur, ya da duvarda beliren bir çatlak kimsenin içine sinmemiştir. Bize gelen soru genelde "burayı güçlendirebilir misiniz" olur. Dürüst cevabı şu: o soruya bakmadan evet demek mümkün değil. Güçlendirme, binanın taşıyıcı sisteminin bugünkü kapasitesini ölçüp, olması gereken kapasiteyle arasındaki farkı kapatma işidir. Farkın ne kadar olduğunu bilmeden hangi yöntemin uygulanacağını da, işin gerçekten mantıklı olup olmadığını da söyleyemeyiz. Bu sayfada Diyarbakır'daki yapılarda hangi sırayla ilerlediğimizi, sahada elimizi neye attığımızı ve nerede durduğumuzu anlatıyorum.

Yapıyı okumadan güçlendirme projesi yazılmaz

İlk iş binayı tanımak. Elimizde varsa eski mimari ve statik projeyi isteriz. Diyarbakır'ın daha yaşlı betonarme stoğunda projenin bulunamaması sık karşılaşılan bir durum; bulunsa bile kâğıttaki bina ile ayaktaki bina arasında fark çıkabiliyor. O yüzden projeye güvenip geçmiyoruz, röleveyi yerinde çıkarıyoruz.

Bu aşamada baktıklarımız kabaca şunlar:

• Kolon ve kirişlerin gerçek yerleşimi, kesitleri, kat planı boyunca sürekliliği
• Perde duvar var mı, varsa hangi akslarda ve yukarı doğru kesintiye uğruyor mu
• Zemin katta dükkân ya da otopark için kaldırılmış duvarlar, sonradan açılmış geçişler
• Çatlakların yeri ve karakteri: dolgu duvarın kendi çatlağı mı, taşıyıcıya işlemiş bir çatlak mı
• Su alan bölgeler, pas yürümüş donatı, kabarmış paspayı
• Kat ilavesi, teras kapatma, bodrum kazısı gibi sonradan yapılmış müdahaleler

Bu inceleme laf olsun diye yapılmıyor. Güçlendirmenin en pahalı hatası, yanlış teşhisin üstüne kurulmuş doğru uygulamadır. Çatlağın kaynağı oturma ise perde eklemek derdi çözmez; sorun düzensiz kat planından geliyorsa kolonları kalınlaştırmak binayı tam olarak istenen yere götürmez.

Ölçüm aşaması: beton dayanımı, donatı ve zemin verisi

Gözle görme işin yarısı; diğer yarısı sayı. Statik hesabın girdisi lafla değil ölçümle oluşuyor. Diyarbakır'da yürüttüğümüz tespit çalışmalarında sırayla şunları topluyoruz:

• Karot numunesi: Taşıyıcı elemanlardan, donatıyı kesmeyecek noktalardan silindir numune alıp laboratuvarda basınç dayanımını buluyoruz. Numune sayısı ve dağılımı rastgele değil; kat ve aks bazında temsil edecek şekilde planlanıyor. Numune alınan yerler daha sonra tamir harcıyla kapatılıyor.
• Donatı tespiti: Elemanın içindeki demirin çapını, adedini ve etriye sıklığını tespit ediyoruz. Etriye sıklığı çoğu eski binada belirleyici zayıflıktır; kolonun uçlarında sıklaştırma yoksa hesap bunu görmek zorunda.
• Paspayı ve karbonatlaşma durumu: Betonun donatıyı koruma kapasitesi tükenmişse yalnızca kesit büyütmek yetmez, önce onarım gerekir.
• Zemin verisi: Zemin etüdü yoksa ya da çok eskiyse yenilenmesi gerekiyor. Temel takviyesi konuşulacaksa bu veri olmadan bir adım atılmaz.

Bu ölçümlerin çıktısı bir dosya olur ve o dosya, projeyi yazacak statik mühendisin masasına gider. Biz sahada veriyi doğru üretmekten sorumluyuz; hesabı imzalayan mühendis kendi sorumluluğunu alır. İkisi karışmaz.

Taşıyıcı elemana müdahalenin sınırı: onaylı statik proje

Bu başlığı gönül rahatlığıyla en net cümlemiz sayabilirsiniz: kolon, kiriş, taşıyıcı perde ve temel üzerinde, onaylı statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan hiçbir iş yapmıyoruz. Kesim, delme, kesit küçültme, boşluk açma, eleman kaldırma — hiçbiri.

Sahada en çok karşılaştığımız talep, "sadece şu kolonun köşesini alalım" ya da "perdeye bir geçiş açalım, üstünü sonra hallederiz" oluyor. Bunlar küçük görünen ama binanın yatay yük taşıma düzenini doğrudan bozan işlerdir. Bir perdede açılan boşluk, o aksın rijitliğini düşürerek yükü komşu akslara yükler; bu yükleme hesapta yoksa bina depremde bambaşka davranır. Aynı şekilde güçlendirme sırasında bir elemanın geçici olarak devre dışı kalması gerekiyorsa, o süre boyunca yükü kimin taşıyacağı da projede yazar. Askıya alma ve destekleme kurgusu, uygulamanın kendisi kadar projenin parçasıdır.

Proje elimize geldiğinde de körü körüne uygulamıyoruz; sahada projeyle uyuşmayan bir durum çıkarsa (beklenmedik bir tesisat hattı, projede olmayan bir eleman, farklı çıkan kesit) işi durdurup projeyi yazan mühendisle konuşuyoruz. Bu, işi yavaşlatan bir tavır gibi görünebilir. Yavaşlatır da. Ama güçlendirmede geri dönüşü olmayan hataların büyük kısmı, sahada "idare eder" denilerek verilmiş kararlardan çıkıyor.

Diyarbakır'ın yapı stoğu ve dönüşüm süreci

Diyarbakır iki farklı yapı kültürünü aynı anda barındıran bir şehir. Bir tarafta bölgenin kendi malzemesi olan bazalt taşla örülmüş, yığma mantıkla yükselmiş eski doku var; sur içi ve çevresindeki tarihî yapılar, taş avlulu evler bu grupta. Diğer tarafta ise şehrin son onlarca yılda hızla büyüyen yeni yerleşim bölgelerinde yükselmiş betonarme konut ve iş yeri stoğu var. Bu iki grubun güçlendirme mantığı birbirine hiç benzemez, aynı ekiple aynı yöntemle yaklaşmak da doğru olmaz.

Betonarme tarafta en çok gördüğümüz başlıklar: zemin katı ticari kullanım için boşaltılmış binalar, kat planında yukarı çıktıkça değişen taşıyıcı düzen, düşük beton dayanımı ve yetersiz etriye. Bölge deprem gerçeğiyle yaşayan bir coğrafyada olduğu için bu başlıklar teorik değil; hasar tespit süreçlerinden geçmiş, orta hasarlı bulunmuş ve güçlendirmeyle ayakta tutulup tutulamayacağı tartışılan bina sayısı az değil.

Burada bir şeyi açıkça söylemek isterim: her bina güçlendirilmez. Taşıyıcı sistemi baştan hatalı kurulmuş, beton dayanımı çok düşük çıkmış, plan düzensizliği ağır olan bir yapıda güçlendirmenin maliyeti ve sonucu yenilemenin gerisinde kalabilir. Tespit sonucu bunu gösteriyorsa müşteriye bunu söylüyoruz. İş almak için "yaparız" demek, ilerleyen aşamada hem paranın hem güvenin kaybı oluyor.

Güçlendirme yöntemi nasıl seçiliyor

Projede karar veren mühendistir, ama sahada hangi yöntemin ne getirdiğini bilmek müşterinin de hakkı. Diyarbakır'daki işlerde önümüze gelen yöntemler genelde şunlar:

• Betonarme perde ekleme: Binanın yatay dayanımı ve rijitliği topluca yetersizse en çok başvurulan çözüm. Yeni perdenin mevcut kirişe ve temele aktarımı işin kritik noktasıdır; ankraj düzeni ve temel devamı doğru kurulmazsa perde havada kalır.
• Kolon mantolama: Mevcut kolonun etrafına donatı kafesi örüp kesit büyütme. Elemanın kendi kapasitesini artırır, katlar arası sürekliliğin sağlanması ve döşeme geçişlerinin doğru çözülmesi gerekir.
• Lifli polimer (FRP) sargı: Kesit büyütmenin yer kaybı yarattığı ya da mimari olarak mümkün olmadığı yerlerde, elemanın sünekliğini ve kesme kapasitesini artırmak için kullanılır. Yüzey hazırlığı ve yapıştırıcı uygulaması hatasız olmak zorundadır.
• Çelik çerçeve ve çaprazlar: Özellikle yapı kullanımdayken, ıslak imalatı azaltmak gereken durumlarda gündeme gelir.
• Temel takviyesi: Üst yapı güçlendirildiğinde artan yükün zemine aktarımı sorun oluyorsa temel genişletme veya iyileştirme gerekir. Zemin verisi olmadan konuşulamaz.
• Epoksi enjeksiyon: Çatlağın kendisi yapısal bir zayıflık üretiyorsa kesitin bütünlüğünü geri kazandırmak için uygulanır; tek başına bir güçlendirme yöntemi değildir, tamamlayıcıdır.

Seçimi belirleyen şey binanın eksiği kadar, binanın kullanılmaya devam edip etmeyeceğidir. İçinde oturulan bir apartmanda yapılacak güçlendirme ile boşaltılmış bir yapıda yapılacak güçlendirme, aynı hedefe farklı yollardan gider.

Mantolama ve beton onarımı güçlendirmenin neresinde

Türkçede "mantolama" iki ayrı işin adı olduğu için telefonda sık sık karışıyor. Cephe ısı yalıtımı anlamındaki mantolama binanın enerji performansıyla ilgilidir, taşıyıcı sisteme bir katkısı yoktur. Kolon mantolama ise doğrudan yapısal bir işlemdir. Bir müşteri "mantolama yaptırdım, bina güçlendi mi" diye sorduğunda cevap, hangisinden bahsettiğine bağlı. Cephe yalıtımı yapılmış bir binanın taşıyıcı kapasitesi bir gram artmaz.

Beton onarımı da güçlendirmeyle sık karıştırılan bir başlık. Paspayı dökülmüş, donatısı pas yapmış bir kolonun yüzeyini onarmak elemanı eski haline yaklaştırır; olması gereken seviyeye çıkarmaz. Ama onarım çoğu zaman güçlendirmenin ön şartıdır: korozyona uğramış bir yüzeye ankraj yapılmaz, dökülen betonun üstüne manto atılmaz. Sırayı bu yüzden bozmuyoruz — önce hasarlı yüzeyin temizlenmesi ve onarımı, sonra güçlendirme imalatı, en sonda cephe ve yalıtım işleri. Bu sıralamayı tersine çeviren binalarda yeni yapılmış cephenin sökülmesi gerekiyor ve o para iki kere ödeniyor.

Taş ve tescilli yapılarda restorasyon disiplini

Diyarbakır'da bazalt taş yapı stoğu şehrin kimliğinin parçası. Bu yapılarda çalışmanın kuralları betonarmeden tamamen ayrı. Tescilli bir yapıda hangi işin yapılacağına biz karar vermiyoruz; süreç koruma kurulu izni ve onaylı restorasyon projesiyle yürüyor, uygulama da o projenin sınırları içinde kalıyor. İzinsiz müdahale hem yapıya hem mal sahibine zarar verir.

Taş yapılarda dikkat ettiğimiz noktalar:

• Özgün taşın korunması; sökülmesi zorunlu olan taşın numaralanıp yerine dönmesi
• Derz ve harç seçiminin özgün malzemeyle uyumu — sert çimento esaslı harç, yumuşak taşı zamanla yer yer bozar
• Nem ve su yolunun çözülmesi; taş yapılardaki bozulmanın büyük bölümü su kaynaklıdır
• Yığma duvarda taşıyıcılık mantığının betonarmeden farklı olduğunun kabulü; duvarın kendisi taşıyıcıdır, üzerinde açılan her boşluk bir statik karardır
• Müdahalenin geri dönüşü olabilecek şekilde planlanması

Betonarme yapıda daha rahat davrandığımız bazı imalatları taş yapıda titizlikle yavaşlatırız. Bu işin doğası böyle.

Eskişehir'den Diyarbakır'a: çalışma biçimimiz ve maliyetin belirleyicileri

Merkezimiz Eskişehir. Diyarbakır'da şubemiz yok, sürekli bekleyen bir yerel ekibimiz de yok. Bunu baştan söylüyoruz çünkü mesafe planlamayı doğrudan etkiliyor: iki şehir arası karayoluyla bin kilometreyi aşıyor. Ekip ve ekipman planlı olarak yola çıkıyor, işin süresi boyunca sahada kalıyor. Bu yüzden Diyarbakır işlerinde "bugün arayın yarın gelelim" gibi bir söz vermiyoruz.

Pratikte akış şöyle işliyor:

• Önce telefonla ve fotoğraf/video üzerinden ön değerlendirme yapıyoruz; elde rapor, proje ya da hasar tespit belgesi varsa incelemeye alıyoruz.
• İşin kapsamı belliyse tespit ve ölçüm için tek seferde planlı bir saha ziyareti kuruyoruz; karot ve donatı tespiti aynı programda tamamlanıyor.
• Laboratuvar sonuçları ve tespit dosyası projeyi yazacak mühendise gidiyor.
• Onaylı proje çıktıktan sonra uygulama takvimi ve ekip planı yapılıyor.

Maliyet tarafında rakam vermiyoruz, çünkü tespit yapılmadan verilen rakam gerçek değil, tahmindir. Bedeli belirleyen kalemler ise net: güçlendirilecek eleman sayısı ve kat adedi, seçilen yöntemin ıslak imalat yoğunluğu, binanın kullanımda olup olmaması, çalışma saatlerinin sınırlı olup olmaması, moloz tahliyesi ve erişim koşulları, karot ve laboratuvar iş yükü, ve bu kalemlerin üstüne Diyarbakır için ekip ve ekipman ulaşımı. Bu kalemleri tek tek gösteren bir teklif çıkarıyoruz; içinde "genel giderler" diye kapalı bir kutu bulunmuyor.

Sık Sorulan Sorular

Diyarbakır'da yerinde inceleme yapmadan fiyat verebilir misiniz?

Hayır. Güçlendirmede fiyatın girdisi eleman sayısı, yöntem ve saha koşullarıdır; bunlar görülmeden verilen rakam gerçek olmaz. Elinizde hasar tespit raporu, statik proje veya daha önce yapılmış bir ölçüm varsa ön değerlendirmeyi uzaktan yapabiliriz, ancak bağlayıcı teklif tespit sonrası çıkar.

Kolonda küçük bir kesim yaptırmak istiyorum, proje şart mı?

Şart. Kolon, kiriş, taşıyıcı perde ve temelde onaylı statik proje ya da yapı denetim onayı olmadan iş yapmıyoruz. Küçük görünen bir kesim, o aksın yük taşıma düzenini değiştirdiği için binanın deprem davranışını doğrudan etkiler. Bu konuda esneklik göstermiyoruz.

Binamda çatlaklar var, doğrudan güçlendirmeye geçebilir miyiz?

Önce çatlağın kaynağını bulmak gerekir. Dolgu duvar çatlağı, oturma kaynaklı çatlak ve taşıyıcı elemana işlemiş çatlak farklı şeylerdir ve farklı çözüm ister. Kaynağı bulmadan yapılan uygulama, birkaç yıl sonra aynı çatlağın tekrar açılmasıyla sonuçlanır.

Karot alınması binaya zarar verir mi?

Doğru planlandığında vermez. Numune yerleri donatıyı kesmeyecek şekilde belirlenir, sayısı ve dağılımı yapıyı temsil edecek kadar tutulur, alınan yerler uygun tamir harcıyla kapatılır. Rastgele ve gereğinden fazla numune alınması ise elemanı zayıflatır; bu yüzden numune planı da mühendislik kararıdır.

Güçlendirme sırasında binada oturmaya devam edebilir miyiz?

Bazı yöntemlerde mümkün, bazılarında değil. Kat bazında kademeli ilerleyen ve ıslak imalatı sınırlı tutan çözümlerde daireler kullanımda kalabiliyor. Perde ekleme ve temel takviyesi gibi kapsamlı imalatlarda ise en azından ilgili bölümlerin boşaltılması gerekir. Bu karar projeyle birlikte, işin başında netleşir.

Sur içindeki taş bir yapıda güçlendirme yapabilir misiniz?

Yapının tescil durumuna bağlı. Tescilli yapılarda süreç koruma kurulu izni ve onaylı restorasyon projesiyle yürür; bu belgeler olmadan uygulamaya başlanmaz. Belgeler tamamlandığında taş yapının özgün malzemesini ve harç uyumunu gözeten bir yaklaşımla çalışırız.

Diyarbakır'da ofisiniz var mı, işin başında kim duruyor?

Diyarbakır'da ofisimiz ya da sürekli bekleyen bir ekibimiz yok; merkezimiz Eskişehir ve işe ekiplerimizi planlı programla gönderiyoruz. Uygulama boyunca ekip sahada kalır, iş bitmeden dönmez. Mesafeyi olduğu gibi anlatmamızın sebebi, takvimin baştan gerçekçi kurulması.

İlgili hizmetler: Karot Delme, Beton Kesme, Asfalt Kesme.